ਰਾਮਚੰਦਰ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ, "ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਨਾਸਤਿਕਤਾ, ਝੂਠ, ਗੁੱਸਾ, ਲਾਪਰਵਾਹੀ, ਆਲਸੀਪਣ, ਮਨ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ, ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਉਣਗਣੀ ਤੋਂ ਬਚਦੇ ਹੋ? ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਇੱਕਲੇ ਹੀ ਫੈਸਲੇ ਕਰਨ, ਅਣਜਾਣ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰਾ ਕਰਨ, ਫੈਸਲੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਾਰਵਾਈ ਨਾ ਕਰਨ, ਅਤੇ ਗੁਪਤ ਸਲਾਹ ਦੀ ਰੱਖਵਾਲੀ ਨਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਚਦੇ ਹੋ? ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਰਾਜਾ ਦੀ ਚੌਦਾਂ ਖਾਮੀਆਂ—ਸ਼ੁਭ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਉਣਗਣੀ, ਮੌਕੇ 'ਤੇ ਨਾ ਉਠਣੀ, ਆਦਿ—ਤੋਂ ਬਚਦੇ ਹੋ? ਰਾਘਵ, ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਦਸ, ਪੰਜ, ਚਾਰ, ਸੱਤ, ਅੱਠ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਸਮੂਹਾਂ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਤਿੰਨ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਨੂੰ ਗਹਿਰਾਈ ਨਾਲ ਸਮਝਦੇ ਹੋ? ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ 'ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾ ਕੇ ਛੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਨੀਤੀਆਂ, ਦੇਵ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਤੱਤ, ਵੀਹ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹੋ? ਮਹਾਨ ਬੁਧੀਮਾਨ, ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਫੌਜੀ ਯਾਤਰਾ, ਸਜ਼ਾ, ਦੋ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀ ਜਨਮ, ਗਠਜੋੜ ਅਤੇ ਵੈਰ ਵਗੈਰਾ ਨੂੰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰਦੇ ਹੋ? ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਚਾਰ ਜਾਂ ਤਿੰਨ, ਜਾਂ ਸਭ ਦੇ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ, ਜਿਵੇਂ ਲੋੜ ਹੋਵੇ, ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰਾ ਕਰਦੇ ਹੋ? ਕੀ ਤੁਹਾਡੀ ਵੈਦਾਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ, ਯਜਨਾ, ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਗਿਆਨ—all—ਫਲਦਾਇਕ ਹਨ? ਰਾਘਵ, ਕੀ ਤੁਹਾਡੀ ਸਮਝ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ, ਲੰਮੀ ਉਮਰ, ਯਸ਼, ਅਤੇ ਧਰਮ, ਕਾਮ, ਅਰਥ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਉਪਯੋਗੀ ਹੈ? ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੀ ਚਲਣੀ ਰੀਤ ਨੂੰ ਪਾਲਦੇ ਹੋ, ਜੋ ਸਚਾਈ ਤੇ ਚੰਗੇ ਰਸਤੇ ਦੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਰਾਘਵ, ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਰਸਦਾਰ ਭੋਜਨ ਇਕੱਲੇ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੇ, ਅਤੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਵੰਡਦੇ ਹੋ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੋੜ ਹੋਵੇ? ਪਰ ਗਿਆਨਵਾਨ ਰਾਜਾ, ਜਦ ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਿਆਂ ਨਾਲ ਸਾਂਭਦਾ ਹੈ, ਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਉਹ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਵਿਅੰਤ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਸੌਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਤੀ ਹੋਈ। ਇਸ ਪਿਛੋਂ, ਰਾਮ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਭਰਤ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਮੈਨੂੰ ਰਾਜ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ, ਜਦ ਮੈਂ ਧਰਮ ਤੋਂ ਵੰਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ? ਸਾਡੀ ਪਰੰਪਰਿਕ ਰੀਤ ਹੈ ਕਿ ਜਦ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ, ਛੋਟਾ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਆਓ, ਰਾਘਵ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਆਯੋਧਿਆ ਚਲੋ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਰਾਜ-ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਵਾਓ। ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਰਾਜਾ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਉਹ ਦੇਵ-ਸਮਾਨ ਹੈ, ਜੇ ਉਸ ਦਾ ਚਲਣ ਧਰਮ ਅਤੇ ਧਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਵੇ। ਜਦ ਮੈਂ ਕੇਕਯਾ ਵਿੱਚ ਸੀ ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਜੰਗਲ ਗਏ, ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਨੇਕ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਚੇ ਸਨ, ਸਵਰਗ ਵਾਸੀ ਹੋ ਗਏ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਤੁਸੀਂ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਜੰਗਲ ਗਏ, ਰਾਜਾ ਦੁਖ ਤੇ ਗਮੀ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਸਵਰਗ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਉਠੋ, ਆਦਮੀਓਂ ਦੇ ਸ਼ੇਰ, ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਲਈ ਜਲ-ਕ੍ਰਿਆ ਕਰੋ; ਮੈਂ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜਲ-ਕ੍ਰਿਆ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ। ਸਚਮੁਚ, ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਅਮਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਰਾਘਵ, ਤੁਸੀਂ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੇ ਹੋ। ਉਹ ਸਿਰਫ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਹੀ ਦੁਖੀ ਰਹੇ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਸਿਰਫ ਤੁਹਾਡੇ ਉੱਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਸੀ; ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਵੰਜੇ ਹੋਏ, ਤੁਹਾਡੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਪਿਤਾ ਨੇ ਪ੍ਰਾਣ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਵੈਦਿਕ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਇਕ ਸੌ ਇੱਕਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਤੀ ਹੋਈ। ਭਰਤ ਦੀ ਦੁਖੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਸੀ, ਰਾਘਵ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਭਰਤ ਦੇ ਉਹ ਬਚਨ, ਜਿਵੇਂ ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਵੈਰੀ ਵੱਲੋਂ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸੁਣੀ ਗਈ ਗਰਜ, ਮਹਾਨ ਰਾਮ ਨੂੰ ਢਾਹ ਗਏ। ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ, ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਟਿਆ ਹੋਇਆ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲਾ ਰੁੱਖ ਵਾਂਗ ਜਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਡਿੱਗੇ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਮਹਾਨ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਪਏ ਰਹੇ। ਭਰਾਵਾਂ, ਜੋ ਸਭ ਧਨੁਰਧਾਰੀ ਸਨ, ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਥਕ ਗਏ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਰੋਏ ਅਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜਲ ਛਿੜਕਿਆ। ਹੋਸ਼ ਆਉਣ 'ਤੇ, ਰਾਮ ਦੇ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਹੰਝੂ ਵਗੇ, ਅਤੇ ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਬਚਨ ਆਖਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ। ਜਦ ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਪਿਤਾ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਧਰਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਭਰਤ ਨੂੰ ਬਚਨ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, "ਹੁਣ ਜਦ ਪਿਤਾ ਆਪਣਾ ਨਿਸਚਿਤ ਰਸਤਾ ਚਲ ਪਏ, ਮੈਂ ਆਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਕੌਣ ਆਯੋਧਿਆ ਦਾ ਸਾਂਭ ਲਵੇਗਾ, ਜੋ ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸੀ? ਮੈਂ, ਜਿਸ ਦਾ ਜਨਮ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸੀ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਲਈ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਦੁਖ ਵਿਚ ਮਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜਿਸ ਲਈ ਮੈਂ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ? ਭਰਤ, ਤੂੰ ਵਾਕਈ ਧਨਵਾਨ ਹੈਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਸੰਸਕਾਰ ਤੇਰੇ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਵੱਲੋਂ ਮਿਲੇ। ਜੰਗਲ-ਵਾਸ ਪੂਰਾ ਹੋਣ 'ਤੇ ਵੀ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਆਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਰਾਜਾ ਤੋਂ ਵੰਜੀ ਹੋਈ, ਬੇਸਹਾਰਾ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਜੇ ਮੈਂ ਵਾਪਸੀ ਕਰਾਂ, ਤਾਂ ਆਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਕੌਣ ਸਾਂਭੇਗਾ, ਜਦ ਪਿਤਾ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ 'ਚ ਚਲੇ ਗਏ? ਇੱਕ ਵਾਰ, ਜਦ ਪਿਤਾ ਮੈਨੂੰ ਚੰਗਾ ਕਰਦੇ ਵੇਖਦੇ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਆਖਦੇ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਹਲਕਾ ਕਰਦੇ—ਕੀ ਮੈਂ ਉਹ ਪਿਆਰੇ ਬਚਨ ਮੁੜ ਸੁਣ ਸਕਾਂਗਾ? ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਭਰਤ ਨੂੰ ਆਖ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਅਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਆਖਿਆ, "ਸੀਤਾ, ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ-ਸਹੁਰ ਨੇ ਪ੍ਰਾਣ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ; ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤੂੰ ਵੀ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਵੰਜਿਆ ਹੋ ਗਿਆ। ਭਰਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜਾ ਸਵਰਗ ਵਾਸੀ ਹੋ ਗਿਆ।" ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ ਭਰ ਆਏ। ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਭਰਾਵਾਂ, ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਖਿਆ, "ਆਓ, ਪਿਤਾ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਲਈ ਜਲ-ਕ੍ਰਿਆ ਕਰੀਏ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਵੈਦਿਕ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਇਕ ਸੌ ਦੋਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਤੀ ਹੋਈ।