ਇਹ ਵਾਕਿਆ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਪਵਿਤ੍ਰ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਸੌਵੇਂ ਸర్గ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਧਨ ਦੁਆਰਾ ਧਰਮ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੁਆਰਾ ਧਨ ਨੂੰ ਸਹਿਯੋਗ ਦਿੰਦੇ ਹੋ, ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸੁਖ ਜਾਂ ਲਾਲਚ ਲਈ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ? ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ ਹੋ ਕੇ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਮਝ ਰੱਖਦੇ ਹੋ ਅਤੇ ਧਨ, ਧਰਮ, ਅਤੇ ਸੁਖ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵੰਡ ਕੇ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹੋ? ਕੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਅਰਥ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਤੁਹਾਡੇ ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ, ਦੇਹਾਤੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਤੁਹਾਡੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਬੁਧੀਜੀਵੀ? ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਨਾਸਤਿਕਤਾ, ਝੂਠ, ਗੁੱਸਾ, ਅਣਧਿਆਨ, ਦੇਰੀ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਉਣ-ਆਦਰ, ਆਲਸੀਪਣ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ ਤੋਂ ਬਚਦੇ ਹੋ? ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਇਕੱਲੇ ਹੀ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚਾਰਨ, ਅਣਜਾਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰਾ, ਫੈਸਲੇ ਲੈ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਅਮਲ ਨਾ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਗੁਪਤ ਸਲਾਹ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਾ ਕਰਨਾ ਤੋਂ ਬਚਦੇ ਹੋ? ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਚੌਦਾਂ ਰਾਜਸੀ ਦੋਸ਼ਾਂ—ਸਭ ਸੁਭ ਕਾਰਜਾਂ ਦੀ ਉਣ-ਆਦਰ, ਮੌਕੇ ਉੱਤੇ ਨਾ ਉਠਣਾ ਆਦਿ—ਤੋਂ ਬਚਦੇ ਹੋ? ਹੇ ਰਾਘਵ, ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਦਸ, ਪੰਜ, ਚਾਰ, ਸੱਤ, ਅਠ, ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਵਿਦਿਆ-ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਮਝਦੇ ਹੋ? ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਕਰਕੇ ਛੇ ਗੁਣ-ਨੀਤੀਆਂ, ਦਿਵ੍ਯ ਅਤੇ ਮਾਨਵ ਤੱਤ, ਵੀਹ ਕਰਮਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ-ਮੰਡਲ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਰੱਖਦੇ ਹੋ? ਕੀ ਤੁਸੀਂ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਬੁਧੀਜੀਵੀ, ਫੌਜੀ ਯਾਤਰਾ, ਦੰਡ, ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਉਤਪੱਤੀਆਂ, ਸੰਜੋਗ ਅਤੇ ਵੈਰ ਦੀ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮੰਨਤਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋ? ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਚਾਰ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਜਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਜਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਿਲ ਕੇ ਸਲਾਹ-ਮਸ਼ਵਰਾ ਕਰਦੇ ਹੋ? ਕੀ ਤੁਹਾਡੀ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਫਲਦਾਇਕ ਹੈ? ਕੀ ਤੁਹਾਡਾ ਯਜਨ ਫਲਦਾਇਕ ਹੈ? ਕੀ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਵਿਆਹ-ਰਸਮਾਂ ਫਲਦਾਇਕ ਹਨ? ਕੀ ਤੁਹਾਡਾ ਗਿਆਨ ਫਲਦਾਇਕ ਹੈ? ਹੇ ਰਾਘਵ, ਕੀ ਤੁਹਾਡੀ ਸਮਝ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਲੰਬੀ ਉਮਰ, ਯਸ਼, ਅਤੇ ਧਰਮ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਧਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਉਪਯੋਗੀ ਹੈ? ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੀ ਚਾਲ ਚਲਦੇ ਹੋ, ਜੋ ਚੰਗੀ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਮਾਰਗ ਵਾਲੀ ਹੈ? ਹੇ ਰਾਘਵ, ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਸੁਆਦਲੇ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਇਕੱਲੇ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੇ, ਅਤੇ ਉਹ ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਵੰਡਦੇ ਹੋ ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ? ਪਰ ਗਿਆਨਵਾਨ ਰਾਜਾ, ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਨਿਆਂ ਦੇ ਕੇ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਕੇ, ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੁਗਮ ਰਸਤੇ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਸੌਵੇਂ ਸर्ग ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਗਲੇ ਸर्ग ਵਿਚ, ਰਾਮ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਤ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: "ਮੈਨੂੰ ਰਾਜ-ਸਿੰਘਾਸਨ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ, ਜਦ ਮੈਂ ਧਰਮ ਤੋਂ ਵੰਜਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ?" "ਸਾਡੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਇਹ ਸਦਾ ਦਾ ਨਿਯਮ ਹੈ, ਹੇ ਸਰਵੋਤਮ ਪੁਰਸ਼: ਜਦ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਛੋਟਾ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦਾ।" "ਆਓ, ਰਾਘਵ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਆਯੋਧਿਆ ਚੱਲੋ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਵਾਓ।" "ਲੋਕ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਮਰਤ-ਪੁਰਸ਼ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਾਲ ਧਰਮ ਅਤੇ ਧਨ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੋਵੇ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਮਾਨਵ ਹੀ ਹੋਵੇ।" "ਜਦ ਮੈਂ ਕੇਕਯਾ ਵਿਚ ਸੀ ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ, ਸਾਡੇ ਉੱਚ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਸਤਪੁਰਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ, ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਏ।" "ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ, ਪਿਤਾ ਦੁਖ ਅਤੇ ਵਿਰਹ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਕੇ, ਸਵਰਗ-ਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ।" "ਉਠੋ, ਹੇ ਪੁਰਸ਼-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਲਈ ਜਲ-ਤਰਪਣ ਕਰੋ; ਮੈਂ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜਲ-ਦਾਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ।" "ਸੱਚਮੁਚ, ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿਚ ਅਟੱਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ, ਰਾਘਵ, ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੇ ਹੋ।" "ਉਹ ਸਿਰਫ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਵਿਰਹ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਮਨ ਸਦਾ ਤੁਹਾਡੇ ਉੱਤੇ ਲੱਗਾ ਰਿਹਾ; ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਵੰਜਿਤ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਤੁਹਾਡੀ ਯਾਦ ਵਿਚ, ਪਿਤਾ ਨੇ ਪਰਲੋਕ ਸਿਧਾਰਿਆ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ 101ਵੇਂ ਸर्ग ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਇਆ। ਅਗਲੇ ਸर्ग ਵਿਚ, ਭਰਤ ਦੀ ਦੁਖਦਾਇਕ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲੀ, ਰਾਘਵ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਭਰਤ ਦੇ ਸ਼ਬਦ, ਜੋ ਲੱਗਦੇ ਜਿਵੇਂ ਰਣ ਵਿਚ ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਵੈਰੀ ਵੱਲੋਂ ਸੁੰਨ੍ਹੀ ਗਈ ਵਜਰ-ਗਰਜ ਹੋਵੇ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਢਾਹ ਕੇ ਪਾ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ, ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਅਕਸਮਾਤ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਫੁੱਲਦਾਰ ਦਰਖ਼ਤ ਵਾਂਗ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗ ਕੇ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਵੱਡੇ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ, ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਥੱਕ ਕੇ, ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿਚ ਪਿਆ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰਾ, ਜੋ ਸਭ ਵਧੀਆ ਧਨੁਧਾਰੀ ਸਨ, ਦੁਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ, ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਛਿੜਕ ਕੇ ਰੋਣ ਲੱਗੇ। ਜਦ ਰਾਮ ਨੇ ਹੋਸ਼ ਸੰਭਾਲਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹੰਝੂ ਵਗ ਰਹੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕਈ ਦੁਖਦਾਇਕ ਸ਼ਬਦ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ। ਜਦ ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਸਵਰਗ-ਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ, ਉਹ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਭਰਤ ਨੂੰ ਬੋਲਣ ਲੱਗੇ: "ਹੁਣ ਜਦ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਚਲੇ ਗਏ, ਆਯੋਧਿਆ ਵਿਚ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਆਯੋਧਿਆ, ਜੋ ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸੀ, ਹੁਣ ਕੌਣ ਚਲਾਵੇਗਾ?" "ਮੈਂ, ਜੋ ਮੁਸ਼ਕਲ ਜਨਮ ਵਾਲਾ ਹਾਂ, ਉਸ ਮਹਾਨ-ਆਤਮਾ ਲਈ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਵਿਰਹ ਵਿਚ ਮਰ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਲਈ ਮੈਂ ਅੰਤਿਮ ਕਰਮ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ, ਮੇਰਾ ਕੀ ਕਰਤਵ ਹੈ?" "ਆਹ, ਭਰਤ, ਤੁਸੀਂ ਵਾਕਈ ਧਨਵੰਤ ਹੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਿਤਾ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਰਸਮਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੁਆਰਾ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਹੋਈਆਂ।" "ਜੰਗਲ-ਵਾਸ ਪੂਰਾ ਹੋਣ 'ਤੇ ਵੀ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਆਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਰਾਜਾ ਤੋਂ ਵੰਜਿਤ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ।" "ਹੇ ਦੁਸ਼ਮਨਾਂ ਦੇ ਵਿੰਨ੍ਹੇ, ਜੇ ਮੈਂ ਜੰਗਲ-ਵਾਸ ਪੂਰਾ ਕਰ ਵੀ ਲਵਾਂ, ਤਾਂ ਹੁਣ ਜਦ ਪਿਤਾ ਪਰਲੋਕ ਚਲੇ ਗਏ, ਆਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਕੌਣ ਰਾਜ ਕਰੇਗਾ?" "ਜਦ ਪਿਤਾ ਮੈਨੂੰ ਚੰਗੀ ਚਾਲ ਵਿਚ ਵੇਖਦੇ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਮੀਠੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਸান্তਵਨਾ ਦਿੰਦੇ—ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹ ਸੁਖਦਾਇਕ ਸ਼ਬਦ ਕਿਵੇਂ ਸੁਣਾਂ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਰਤ ਨੂੰ ਬੋਲ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਅਤੇ ਦੁਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।