ਰਾਮਚੰਦ੍ਰ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ, "ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਅਧਿਆਪਕਾਂ, ਵੱਡਿਆਂ, ਤਪਸਵੀਆਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਮਹਿਮਾਨਾਂ, ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ, ਕਾਬਲ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਦੇ ਹੋ?" ਫਿਰ ਇਹ ਵੀ ਪੜ੍ਹਿਆ ਗਿਆ ਕਿ, "ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਧਨ ਨਾਲ ਧਰਮ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਅਤੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਧਨ ਦਾ; ਅਤੇ, ਸੁਖ ਜਾਂ ਲਾਲਚ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਨਾ ਧਨ ਤੇ ਨਾ ਧਰਮ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹੋ?" ਇਹ ਵੀ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ, "ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਧਨ, ਧਰਮ ਤੇ ਸੁਖ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨੋਂ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵੰਡ ਕੇ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹੋ?" "ਕੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਸਭ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਤੁਹਾਡੀ ਤੇ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਤੇ ਦੇਹਾਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ?" "ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਨਾਸਤਿਕਤਾ, ਝੂਠ, ਗੁੱਸਾ, ਲਾਪਰਵਾਹੀ, ਟਾਲ-ਮਟੋਲ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਅਣਦੇਖੀ, ਆਲਸੀਪਣ ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਚੰਚਲਤਾ ਤੋਂ ਬਚਦੇ ਹੋ?" "ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਇਕੱਲੇ ਵਿਚ ਫੈਸਲੇ ਕਰਨਾ, ਅਣਜਾਣ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰਨਾ, ਫੈਸਲੇ ਪੂਰੇ ਨਾ ਕਰਨਾ, ਤੇ ਗੁਪਤ ਸਲਾਹ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਾ ਕਰਨਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਚਦੇ ਹੋ?" "ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਚੌਦਾਂ ਰਾਜਸੀ ਦੋਸ਼ਾਂ—ਸ਼ੁਭ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਅਣਦੇਖੀ, ਮੌਕੇ ਤੇ ਨਾ ਉਠਣਾ ਆਦਿ—ਤੋਂ ਬਚਦੇ ਹੋ?" "ਹੇ ਰਾਘਵ, ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਦਸ, ਪੰਜ, ਚਾਰ, ਸੱਤ, ਅੱਠ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਸਮੂਹਾਂ, ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸਮਝ ਰੱਖਦੇ ਹੋ?" "ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਛੇ ਤਰੀਕੇ, ਦਿਵਵੀਆਂ ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਤੱਤ, ਵੀਹ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ-ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹੋ?" "ਹੇ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨੀ, ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਫੌਜੀ ਯਾਤਰਾ, ਸਜ਼ਾ, ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਜਨਮਾਂ, ਗਠਜੋੜ ਤੇ ਵੈਰ ਦਾ ਠੀਕ ਅਨੁਮੋਦਨ ਕਰਦੇ ਹੋ?" "ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਚਾਰ ਜਾਂ ਤਿੰਨ, ਜਾਂ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਜਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ, ਜਿਵੇਂ ਨਿਯਮ ਹੈ, ਸਲਾਹ ਕਰਦੇ ਹੋ?" "ਕੀ ਤੁਹਾਡੀ ਵੈਦਾਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ, ਯਜ, ਵਿਆਹ ਤੇ ਵਿਦਿਆ—ਸਭ ਫਲਦਾਇਕ ਹਨ?" "ਕੀ ਤੁਸੀਂ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਉਹ ਸਮਝ ਰੱਖਦੇ ਹੋ ਜੋ ਲੰਮੀ ਉਮਰ, ਯਸ਼ ਤੇ ਧਰਮ, ਸੁਖ ਤੇ ਧਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਹੈ?" "ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਤੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੀ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦੇ ਹੋ, ਜੋ ਚੰਗੇ ਤੇ ਧਰਮਕ ਮਾਰਗ ਤੇ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ?" "ਕੀ ਤੁਸੀਂ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਸੁਆਦਲੇ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਇਕੱਲੇ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੇ, ਤੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਵੰਡਦੇ ਹੋ ਜੋ ਇਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ?" "ਪਰ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਰਾਜਾ, ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਨਿਆਂ ਤੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸਾਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਅਧਿਕਾਰਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਉੱਤੇ ਉਹ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਸੌਵੀਂ ਸਰਗਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋਈ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਰਾਮ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਤ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਮੇਰੇ ਲਈ ਰਾਜ ਕਿਹੜਾ, ਜਦ ਧਰਮ ਤੋਂ ਵੰਜਿਤ ਹੋ ਗਿਆ?" "ਹੇ ਸਰਵੋਤਮ ਮਨੁੱਖ, ਸਾਡੀ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੀਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਦ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ, ਛੋਟਾ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।" "ਹੇ ਰਾਘਵ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਅਯੋਧਿਆ ਚਲੋ ਤੇ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਰਾਜ-ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰੋ।" "ਕਈ ਲੋਕ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਨਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਉਹ ਉਹੀ ਦਿਵਵ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਧਰਮ ਤੇ ਧਨ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ ਹੋਵੇ।" "ਜਦ ਮੈਂ ਕੇਕਯਾ ਵਿੱਚ ਸੀ ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਜੰਗਲ ਗਏ, ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਧਰਮਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਸੀ, ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ।" "ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਜੰਗਲ ਗਏ, ਪਿਤਾ ਦੁੱਖ ਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਗ੍ਰਸਤ ਹੋ ਕੇ ਸਵਰਗ-ਲੋਕ ਪਹੁੰਚ ਗਏ।" "ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸ਼ੇਰ, ਉਠੋ ਤੇ ਪਿਤਾ ਲਈ ਜਲ-ਤਿਲ ਅਰਪਣ ਕਰੋ; ਮੈਂ ਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜਲ-ਦਾਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ।" "ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ ਜਲ ਪਿਤਾ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਤੁਸੀਂ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰੇ ਹੋ।" "ਉਹ ਕੇਵਲ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਉਦਾਸ ਰਹੇ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਤੁਹਾਡੇ ਤੇ ਹੀ ਲੱਗਾ ਰਿਹਾ; ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਛੋੜੇ ਤੇ, ਤੁਹਾਡੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ, ਪਿਤਾ ਨੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ੧੦੧ਵੀਂ ਸਰਗਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋਈ। ਭਰਤ ਦੀ ਦੁਖੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸੀ, ਰਾਮਚੰਦ੍ਰ ਜੀ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਭਰਤ ਦਾ ਉਹ ਬਚਨ, ਜਿਵੇਂ ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਵੈਰੀ ਵੱਲੋਂ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸੁੰਨ੍ਹੀ ਗਈ ਵਜਰ-ਗਰਜ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਢਾਹ ਗਿਆ। ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ, ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖਤ ਵਾਂਗ ਜਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਿੱਗੇ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਵੱਡੇ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ, ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਸੁੱਤੇ ਪਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰਾ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਧਨੁਰਧਾਰੀ ਸਨ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਰਾਮ ਤੇ ਪਾਣੀ ਛਿੜਕਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਜਦ ਰਾਮ ਨੇ ਹੋਸ਼ ਸੰਭਾਲੀ, ਉਹਦੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਹੰਝੂ ਵਗ ਰਹੇ ਸਨ, ਤੇ ਉਹ ਕਕੁਤਸ੍ਥ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਬਚਨ ਬੋਲਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਜਦ ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਉਹਦੇ ਪਿਤਾ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਪਰਲੋਕ ਸਿਧਾਰ ਗਏ, ਉਹ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਭਰਤ ਨੂੰ ਬਚਨ ਕਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ: "ਹੁਣ ਜਦ ਪਿਤਾ ਆਪਣੇ ਨਿਯਤ ਮਾਰਗ ਤੇ ਚਲੇ ਗਏ, ਮੈਂ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਕੌਣ ਅਯੋਧਿਆ ਦਾ ਸਾਸ਼ਨ ਕਰੇਗਾ, ਜੋ ਉਸ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਰਾਜਾ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸੀ?" "ਮੈਂ, ਜੋ ਅਜੀਬ ਜਨਮ ਵਾਲਾ ਹਾਂ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਲਈ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਦੁਖ ਵਿਚ ਮਰ ਗਿਆ, ਤੇ ਜਿਸ ਲਈ ਮੈਂ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ, ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੀ ਫਰਜ ਰਹਿ ਗਿਆ?" "ਹਾ ਭਰਤ, ਤੂੰ ਵਾਕਈ ਧਨਵਾਨ ਹੈਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਿਤਾ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਰਸਮਾਂ ਤੇ ਜਲ-ਦਾਨ, ਤੂੰ ਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੀਤੀਆਂ।" "ਜਦ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਜੰਗਲ-ਵਾਸ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਾਂ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਰਾਜਾ ਤੋਂ ਵੰਜਿਤ, ਮੂੜ੍ਹ ਤੇ ਅਗਵਾਈ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।" "ਹੇ ਦੁਸ਼ਮਨ-ਜੀਤਣ ਵਾਲੇ, ਜਦ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਵਨ-ਵਾਸ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਾਂ, ਤਾਂ ਵੀ, ਹੁਣ ਪਿਤਾ ਦੇ ਪਰਲੋਕ ਜਾਂਦੇ, ਕੌਣ ਅਯੋਧਿਆ ਦਾ ਰਾਜ ਕਰੇਗਾ?" "ਕਦੇ, ਜਦ ਪਿਤਾ ਮੈਨੂੰ ਚੰਗਾ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ ਵੇਖਦੇ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਕਹਿੰਦੇ—ਮੈਂ ਉਹ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਮੁੜ ਕਿਵੇਂ ਸੁਣਾਂਗਾ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ੧੦੨ਵੀਂ ਸਰਗਾ ਵੀ ਸਮਾਪਤ ਹੋਈ।