ਭਾਰਤ ਨੇ ਰਾਮ ਚੰਦ੍ਰ ਜੀ ਨੂੰ ਬੜੀ ਨਰਮਦਿਲੀ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਰਾਘਵ, ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਵੱਡਿਆਂ, ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਚੋਟੀ ਦੇ ਵੈਦਿਆਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਦਾਨ, ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਬੋਲੀ—ਇਹਨਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਕਰਦੇ ਹੋ? ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ, ਵੱਡਿਆਂ, ਤਪਸਵੀਆਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਮਹਿਮਾਨਾਂ, ਸਭ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ, ਕੁਸ਼ਲ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹੋ? ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਧਨ ਰਾਹੀਂ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹੋ ਅਤੇ ਧਰਮ ਰਾਹੀਂ ਧਨ ਦੀ, ਅਤੇ ਮੌਜ-ਸ਼ੌਕ ਜਾਂ ਲਾਲਚ ਕਰਕੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ? ਹੇ ਜਿੱਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਸਮੇਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਕੇ ਧਨ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਕਾਮ—ਇਹਨਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵਰਤਦੇ ਹੋ? ਕੀ ਵੈਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਨਾਗਰਿਕ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਵਾਸੀ ਤੁਹਾਡੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ? ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਨਾਸਤਿਕਤਾ, ਝੂਠ, ਗੁੱਸਾ, ਲਾਪਰਵਾਹੀ, ਟਾਲਮਟੋਲ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਅਣਦੇਖੀ, ਆਲਸ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਚੰਚਲਤਾ ਤੋਂ ਬਚਦੇ ਹੋ? ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਮਾਮਲੇ ਇਕੱਲੇ ਸੋਚਣ, ਅਣਜਾਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰਨ, ਫੈਸਲੇ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਾਰਵਾਈ ਨਾ ਕਰਨ, ਜਾਂ ਗੁਪਤ ਮਸਲੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਚਦੇ ਹੋ? ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਰਾਜ ਦੇ ਚੌਦਾਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ—ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੁਭ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਅਣਦੇਖੀ, ਸਮੇਂ ਤੇ ਉਠ ਕੇ ਕਾਰਵਾਈ ਨਾ ਕਰਨਾ ਆਦਿ—ਬਚਦੇ ਹੋ? ਹੇ ਰਾਘਵ, ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਦਸ, ਪੰਜ, ਚਾਰ, ਸੱਤ, ਅੱਠ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹੋ? ਕੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾ ਕੇ, ਤੁਸੀਂ ਛੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਨੀਤੀਆਂ, ਦੈਵੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਤੱਤ, ਵੀਹ ਕਰਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹੋ? ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਯੁੱਧ, ਦੰਡ, ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਨਮ, ਮਿਤ੍ਰਤਾ ਅਤੇ ਵੈਰ ਦੀ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੰਦੇ ਹੋ? ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਚਾਰ ਜਾਂ ਤਿੰਨ, ਜਾਂ ਸਭ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਜਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ, ਮਸ਼ਵਰਾ ਕਰਦੇ ਹੋ? ਕੀ ਤੁਹਾਡੀ ਵੈਦਿਕ ਪਾਠ, ਯਜਨਾ, ਵਿਆਹ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ—all ਫਲਦਾਇਕ ਹਨ? ਕੀ ਤੁਹਾਡੀ ਸਮਝ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਦੱਸਿਆ, ਲੰਮੀ ਉਮਰ, ਯਸ਼, ਧਰਮ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੇ ਲਾਭ ਲਈ ਹੈ? ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਉਹੀ ਚਾਲ ਚਲਦੇ ਹੋ ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਪਿਤਾ ਤੇ ਸਾਡੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨੇ ਚਲੀ ਅਤੇ ਜੋ ਚੰਗੇ ਅਤੇ ਧਰਮੀ ਰਸਤੇ ਲਈ ਹੈ? ਕੀ ਤੁਸੀਂ ਸੁਆਦਲੇ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਇਕੱਲੇ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੇ ਅਤੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਵੰਡਦੇ ਹੋ? ਜੋ ਰਾਜਾ ਧਰਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਧਰਮ ਤੇ ਨਿਆਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਮਾਂ ਆਉਣ 'ਤੇ ਸੁਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਇਥੇ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਸੌਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਅੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਭਾਰਤ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਰਾਜਪਾਤ ਕਿਸ ਕੰਮ ਦਾ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਧਰਮ ਤੋਂ ਵੰਞਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ? ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਸਾਡੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਤੋਂ ਇਹ ਰੀਤ ਹੈ ਕਿ ਜਦ ਤੱਕ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਛੋਟਾ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦਾ। ਆਓ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਆਯੋਧਿਆ ਚੱਲੋ ਅਤੇ ਸਾਡੀ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਰਾਜ ਅਭਿੇਕ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰੋ। ਲੋਕ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਉਹ ਦੇਵਤੁਲ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਉਹ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੀ ਰਾਹੀਂ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਮੈਂ ਕੇਕਯ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੀ ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਜੰਗਲ ਚਲੇ ਗਏ, ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਧਰਮੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਣਯੋਗ ਸਨ, ਸੁਰਗ ਵਾਸੀ ਹੋ ਗਏ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਤੁਸੀਂ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਜੰਗਲ ਗਏ, ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੁੱਖ ਤੇ ਵਿਛੋਹ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਸੁਰਗ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ। ਹੁਣ, ਹੇ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ਾਰਦੂਲ, ਉੱਠੋ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦਾ ਜਲ ਤਿਲ ਅਰਪਣ ਕਰੋ; ਮੈਂ ਅਤੇ ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜਲ ਅਰਪਿਤ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ ਜਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਿਅ ਹੋ। ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਹੀ ਦੁਖੀ ਰਹੇ, ਤੁਹਾਡੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹੇ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਛੋਹ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਇਆ।" ਇਥੇ ਇਕਸੌਪਹਿਲੇ ਸਰਗ ਦਾ ਅੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਇਹ ਦੁਖੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਖਬਰ ਸੀ, ਰਾਮ ਚੰਦ੍ਰ ਜੀ ਹੋਸ਼ ਗਵਾ ਬੈਠੇ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਵੱਲੋਂ ਦਾਨਵਾਂ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟਿਆ ਗਿਆ ਵਜਰ, ਮਹਾਨ ਰਾਮ ਨੂੰ ਢਾਹ ਗਏ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਫੜਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲਾ ਰੁੱਖ ਕੁਲ੍ਹਾੜੀ ਨਾਲ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਵੱਡੇ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ, ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਲੱਗੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਭਰਾ, ਜੋ ਸਭ ਵਧੀਆ ਧਨੁਰਧਾਰੀ ਸਨ, ਸੀਤਾ ਜੀ ਸਮੇਤ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਰੋ ਪਏ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਛਿੜਕਿਆ। ਜਦ ਰਾਮ ਨੂੰ ਹੋਸ਼ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਹੰਝੂ ਵਗ ਪਏ ਅਤੇ ਉਹ ਕਈ ਦੁਖੀ ਬੋਲ ਬੋਲਣ ਲੱਗੇ। ਜਦ ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਪਿਤਾ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਸੁਰਗ ਵਾਸੀ ਹੋ ਗਏ, ਤਾਂ ਉਹ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, "ਹੁਣ ਪਿਤਾ ਜੀ ਸੰਸਾਰਕ ਰਾਹ 'ਤੇ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ, ਮੈਂ ਆਯੋਧਿਆ ਵਿਚ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਕੌਣ ਆਯੋਧਿਆ ਦਾ ਸ਼ਾਸਨ ਕਰੇਗਾ, ਜੋ ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸੀ? ਮੈਂ, ਜੋ ਦੁਲਭ ਜਨਮ ਵਾਲਾ ਹਾਂ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਲਈ ਹੁਣ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਵਿਛੋਹ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਵਿਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਸੰਸਕਾਰ ਵੀ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ? ਹੇ ਭਾਰਤ, ਤੂੰ ਧੰਨਵਾਨ ਹੈਂ, ਕਿ ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸੰਸਕਾਰ ਤੇਰੇ ਅਤੇ ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਦੇ ਹੱਥੀਂ ਪੂਰੇ ਹੋਏ। ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਦੇ ਪੂਰੇ ਹੋਣ 'ਤੇ ਵੀ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਆਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਜੋ ਹੁਣ ਰਾਜਾ ਤੋਂ ਵੰਞੀ ਹੋਈ, ਨਿਰਾਸ਼ ਅਤੇ ਵਿਹੀਣ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਹੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਜਿਤਣ ਵਾਲੇ, ਜਦ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਹੋਰ ਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਪੂਰਾ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਆਯੋਧਿਆ ਦਾ ਰਾਜ ਕੌਣ ਕਰੇਗਾ?" ਇਥੇ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਇਕਸੌਦੂਜੇ ਸਰਗ ਦਾ ਅੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।