ਰਾਮਚੰਦ੍ਰ ਜੀ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਅਤੇ ਰਾਜਧਰਮ ਬਾਰੇ, ਕੁਸ਼ਲ-ਕੁਸ਼ਲ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਕੀ ਰਾਮ ਦੇ ਸਭ ਅਧਿਕਾਰੀ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਖੁਲ੍ਹੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਧੂਰੇ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਿਰਫ਼ ਹਿੱਸੇਦਾਰ ਕਾਰਣ ਦੱਸਦੇ ਹਨ? ਫਿਰ ਪਤਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮ ਦੇ ਕਿਲੇ, ਧਨ, ਅਨਾਜ, ਹਥਿਆਰ, ਪਾਣੀ, ਯੰਤਰ ਅਤੇ ਕੌਸ਼ਲਮੰਦ ਤੀਰੰਦਾਜ਼ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੋਗ ਹਨ ਕਿ ਨਹੀਂ। ਰਾਮ ਦੀ ਆਮਦਨ ਬਹੁਤ ਹੈ, ਖ਼ਰਚ ਸਧਾਰਨ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਕਦੇ ਅਯੋਗ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ। ਰਾਮ ਦੀ ਖ਼ਰਚੀ ਇਸ਼ਵਰ, ਪਿਤਰ, ਆਏ ਹੋਏ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਯੋਧਿਆਂ ਅਤੇ ਦੋਸਤਾਂ ਲਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੇ, ਸ਼ੁੱਧ ਹਿਰਦੇ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਚੋਰੀ ਦਾ ਦੋਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਠਹਿਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ, ਨਾ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਜਾਂਚ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ, ਨਾ ਲਾਲਚ ਵਿਚ ਦੰਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ—ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਚੋਰ, ਜਦੋਂ ਫੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਤੇ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਕਰਕੇ, ਸਬੂਤ ਦੇਖ ਕੇ, ਕਦੇ ਲਾਲਚ ਵਿਚ ਛੱਡਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਰਾਮ, ਦੁੱਖ ਜਾਂ ਸੁਖ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਆਪਣੇ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਨਿਰਪੱਖ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਭਲਾਈ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ-ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਨਾਲ ਦੰਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅਣਜਾਇਜ਼ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਹੰਝੂ, ਦੰਡ ਦੇਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ, ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ, ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਵੈਦਾਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ—ਦਾਨ, ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਬੋਲ—ਸਹਾਇਤਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ, ਅਧਿਆਪਕਾਂ, ਵੱਡਿਆਂ, ਤਪਸਵੀਆਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਮਹਿਮਾਨਾਂ, ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ, ਕੌਸ਼ਲਮੰਦ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ, ਧਨ ਨਾਲ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਹਾਇਤਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਧਰਮ ਨਾਲ ਧਨ ਨੂੰ; ਅਤੇ ਸੁਖ ਜਾਂ ਲਾਲਚ ਵਿਚ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ। ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਰਾਮ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਧਨ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਸੁਖ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡ ਕੇ, ਸਹੀ ਮੌਕੇ ਤੇ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂਆਂ ਸਮੇਤ, ਰਾਮ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ, ਨਾਸਤਿਕਤਾ, ਝੂਠ, ਗੁੱਸਾ, ਲਾਪਰਵਾਹੀ, ਆਲਸ, ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ, ਮਨ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਚਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ, ਇਕੱਲੇ ਵਿਚ ਮਸਲੇ ਵਿਚਾਰਣ, ਅਸ਼ੁਭ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ, ਫੈਸਲੇ ਲੈਣ ਤੋਂ ਹਟਣਾ, ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜ-ਸਲਾਹ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਾ ਕਰਨਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਗਲਤੀਆਂ ਤੋਂ ਬਚਦੇ ਹਨ। ਚੌਦਾਂ ਰਾਜ-ਦੋਸ਼—ਸ਼ੁਭ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ, ਮੌਕੇ ਤੇ ਉਠਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲਤਾ ਆਦਿ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਰਾਮ ਬਚਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ, ਦਸ, ਪੰਜ, ਚਾਰ, ਸੱਤ, ਅਠ, ਤਿੰਨ ਗਰੁੱਪਾਂ, ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਵਿਦਿਆ-ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਕਰਕੇ, ਛੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਨੀਤੀਆਂ, ਦਿਵ੍ਯ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਤੱਤ, ਵੀਹ ਕਰਤਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ, ਯੁੱਧ-ਯਾਤਰਾ, ਦੰਡ, ਦੋ ਜਾਤੀਆਂ, ਮਿਤ੍ਰਤਾ ਅਤੇ ਵੈਰ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹੀ ਮੰਜ਼ੂਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਚਾਰ, ਤਿੰਨ, ਜਾਂ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਜਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ, ਸਲਾਹ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਦੀ ਵੈਦਾਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ, ਯਜਨ, ਵਿਆਹ, ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ—ਇਹ ਸਭ ਫਲਦਾਇਕ ਹਨ। ਰਾਮ ਦੀ ਸਮਝ, ਲੰਬੀ ਉਮਰ, ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ, ਧਰਮ, ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਧਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਉਪਯੋਗੀ ਹੈ। ਰਾਮ, ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੀ ਚਾਲ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਚੰਗੇ ਅਤੇ ਧਰਮਕ ਪੰਥ ਤੇ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਮ, ਸੁਆਦਲੇ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਇਕੱਲੇ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦੇ; ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ, ਜੋ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਵੰਡਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਬੁਧੀਮਾਨ ਰਾਜਾ, ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਿਆਂ ਨਾਲ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਸਮਾਂ ਆਉਣ ਤੇ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਸੌਂਵਾਂ ਸਰਗਾ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਰਾਮ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਤ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: "ਮੇਰੇ ਲਈ ਰਾਜ ਕਿਸ ਕੰਮ ਦਾ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਧਰਮ ਤੋਂ ਵੰਜਿਤ ਹਾਂ?" ਭਰਤ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਸਾਡੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਦਾ ਦਾ ਨਿਯਮ ਹੈ—ਜਦੋਂ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ, ਛੋਟਾ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।" "ਆਓ, ਰਾਘਵ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਆਯੋਧਿਆ ਚਲੋ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਹੋਵੋ। ਲੋਕ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਹੈ, ਜੇ ਉਸ ਦੀ ਚਾਲ ਧਰਮ ਅਤੇ ਧਨ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ ਹੈ।" "ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਕੇਕੈਯਾ ਵਿੱਚ ਸੀ ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਗਏ, ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਸਤਕਾਰੀ ਅਤੇ ਧਰਮਕੁਲ ਵਿੱਚ ਉੱਚੇ ਹਨ, ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਜਾਂਗਲ ਨੂੰ ਗਏ, ਪਿਤਾ, ਦੁਖ ਅਤੇ ਸੋਗ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ।" "ਉਠੋ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ, ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਲਈ ਜਲ-ਤ੍ਰਪਣ ਕਰੋ; ਮੈਂ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪਾਣੀ ਚੜ੍ਹਾ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ।" "ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ ਪਾਣੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ, ਰਾਘਵ, ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰੀਤਮ ਹੋ।" "ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਸਿਰਫ਼ ਤੁਹਾਡੇ ਉੱਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਸੀ; ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਵੰਜਿਤ, ਤੁਹਾਡੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਪਿਤਾ ਨੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਇੱਕ-ਸੌ-ਇੱਕਵਾਂ ਸਰਗਾ ਵੀ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਭਰਤ ਦੇ ਦੁਖੀ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਗੱਲ ਸੀ, ਰਾਘਵ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਭਰਤ ਦੇ ਬਚਨ, ਜਿਵੇਂ ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਵੈਰੀ ਇੰਦ੍ਰ ਵੱਲੋਂ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸੁਣਾਇਆ ਗਿਆ ਵਿਦਲੀ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਡਿੱਗਾ ਗਏ। ਆਪਣੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ, ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਵੱਡਾ ਦਰਖ਼ਤ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਫੁੱਲਦਾਰ ਟਾਹਣੀਆਂ ਕੱਟ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹੋਣ, ਵਾਂਗ ਡਿੱਗ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਾ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ, ਵੱਡੇ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ, ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਥੱਕ ਕੇ, ਸੁੱਤਿਆ ਪਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਇੱਕ-ਸੌ-ਦੋਵਾਂ ਸਰਗਾ ਵੀ ਖਤਮ ਹੋਇਆ।