ਭਰਤ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਕੀ ਹਾਥੀਆਂ ਵਾਲਾ ਜੰਗਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ? ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਗਾਂਵਾਂ ਦੀ ਭੀ ਕਮੀ ਨਹੀਂ? ਕੀ ਰਾਜਸੀ ਅਸਵਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਤੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੈਂ?” ਉਹ ਅੱਗੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, “ਕੀ ਤੂੰ ਹਰ ਸਵੇਰ ਜਲਦੀ ਉੱਠ ਕੇ, ਸੋਹਣੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਾ ਕੇ, ਵੱਡੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਉੱਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈਂ? ਤੇਰੇ ਸਾਰੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਦਿਲ ਨਾਲ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸ਼ੱਕ ਦੇ, ਪੂਰੇ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਅਧੂਰੇ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ?” ਭਰਤ ਫਿਰ ਰਾਜ ਦੇ ਕਿਲਿਆਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, “ਕੀ ਸਾਰੇ ਕਿਲੇ ਧਨ, ਅਨਾਜ, ਹਥਿਆਰ, ਪਾਣੀ, ਯੰਤਰਾਂ ਅਤੇ ਤੀਰ-ਕਮਾਨ ਦੇ ਮਾਹਰ ਕਾਰਗਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ? ਤੇਰੀ ਆਮਦਨ ਵੱਧ ਹੈ ਤੇ ਖਰਚ ਘੱਟ? ਰਘੁਨੰਦਨ, ਕੀ ਤੇਰਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਅਯੋਗ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਵੱਢਦਾ? ਕੀ ਤੇਰਾ ਖਰਚਾ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਪਿਤਰਾਂ, ਆਏ ਹੋਏ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਯੋਧਿਆਂ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?” ਉਹ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, “ਕੀ ਕੋਈ ਭਲਾ, ਪਵਿੱਤਰ ਦਿਲ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਨਾ ਤਾਂ ਚੋਰੀ ਦਾ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਲੋਂ ਜਾਂਚ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਿੰਦਾ ਜਾਂ ਸਜ਼ਾ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ?” ਚੋਰਾਂ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, “ਜੇ ਕੋਈ ਚੋਰ ਫੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਬੂਤ ਸਮੇਤ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੀ ਉਹ ਲਾਲਚ ਕਰਕੇ ਛੱਡਿਆ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ?” ਭਰਤ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੁੱਖ ਜਾਂ ਸੁੱਖ ਵਿੱਚ, ਕੀ ਤੇਰੇ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਨਿਰਪੱਖ ਮੰਤਰੀ ਤੇਰੇ ਹਿਤ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ? ਉਹ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਝੂਠਾ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਹੰਝੂ, ਰਘੁਨੰਦਨ, ਦੋਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੇ ਧਨ-ਪਸ਼ੂਆਂ ਤੋਂ ਵੰਞਾ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਭਰਤ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, “ਕੀ ਤੂੰ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ, ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਹਕੀਮਾਂ ਦੀ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ—ਦਾਨ, ਵਿਚਾਰ ਤੇ ਬੋਲੀ—ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈਂ? ਕੀ ਅਧਿਆਪਕਾਂ, ਵੱਡਿਆਂ, ਤਪਸਵੀਆਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਮਹਿਮਾਨਾਂ, ਤੀਰਥਾਂ, ਨਿਪੁੰਨ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਆਦਰ-ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈਂ?” ਉਹ ਅੱਗੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, “ਕੀ ਤੂੰ ਧਨ ਨਾਲ ਧਰਮ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਧਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਸੁਆਰਥ ਜਾਂ ਲਾਲਚ ਕਰਕੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ?” ਭਰਤ ਜਾਂਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜਧਰਮ, ਆਰਥਿਕਤਾ ਤੇ ਕਾਮ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦਾ ਹੈਂ? ਭਰਤ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, “ਕੀ ਗਿਆਨਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਤੇਰੇ ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਹਨ? ਕੀ ਤੂੰ ਨਾਸਤਿਕਤਾ, ਝੂਠ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲਾਪਰਵਾਹੀ, ਆਲਸ, ਵਿਅਰਥ ਸੋਚ, ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਚੰਚਲਤਾ ਤੋਂ ਬਚਦਾ ਹੈਂ?” ਉਹ ਰਾਜ ਦੇ ਚੌਦਾਂ ਦੋਸ਼ਾਂ, ਇੱਕੱਲਾ ਫੈਸਲੇ ਲੈਣ, ਮੂੜ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰਨ, ਨਤੀਜੇ ਉੱਤੇ ਨਾ ਪਹੁੰਚਣ, ਤੇ ਗੁਪਤ ਰਾਜ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕਦਾ ਹੈ। ਭਰਤ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, “ਕੀ ਤੂੰ ਦਸ, ਪੰਜ, ਚਾਰ, ਸੱਤ, ਅੱਠ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ, ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਵਿਧਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ? ਕੀ ਤੂੰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾ ਕੇ ਛੇ ਨੀਤੀਆਂ, ਦੈਵੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਕਾਰਣ, ਵੀਹ ਕਰਤਵਾਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ?” ਉਹ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, “ਕੀ ਤੂੰ ਫੌਜੀ ਯਾਤਰਾ, ਦੰਡ, ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਜਨਮ, ਮਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਵੈਰ ਦੀ ਰੀਤ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਹੈਂ? ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਚਾਰ ਜਾਂ ਤਿੰਨ, ਜਾਂ ਸਾਰੇ ਮਿਲਕੇ ਜਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਲਾਹ ਕਰਦਾ ਹੈਂ?” ਭਰਤ ਪੂਛਦਾ ਹੈ, “ਕੀ ਤੇਰੀ ਵੈਦਿਕ ਪਾਠ, ਯਜਨਾ, ਵਿਆਹ ਤੇ ਵਿਦਿਆ ਸਫਲ ਹੋਏ ਹਨ? ਰਘੁਨੰਦਨ, ਕੀ ਤੇਰੀ ਸਮਝ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ, ਲੰਮੀ ਉਮਰ, ਯਸ਼, ਧਰਮ, ਅਰਥ ਤੇ ਕਾਮ ਲਈ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ?” ਉਹ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, “ਕੀ ਤੂੰ ਉਹੀ ਚਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈਂ, ਜੋ ਪਿਤਾ ਤੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨੇ ਚਲਾਈ ਸੀ, ਜੋ ਚੰਗੇ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮਾਰਗ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ?” ਭਰਤ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, “ਕੀ ਤੂੰ ਸੁਆਦਿਸ਼ਟ ਭੋਜਨ ਆਪਣੇ ਲਈ ਰੱਖ ਕੇ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ, ਬਲਕਿ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦਾ ਹੈਂ?” ਭਰਤ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਜੋ ਰਾਜਾ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਧਰਮ ਨਾਲ ਰਾਜ ਕਰਦਾ, ਨਿਆਂ ਕਰਦਾ, ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਸਮਾਂ ਆਉਣ ਤੇ ਸੁਗਮਤਾ ਨਾਲ ਸੁਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਸੌਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਭਰਤ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਮੈਨੂੰ ਰਾਜ ਵਿਚ ਕੋਈ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ, ਜਦ ਧਰਮ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਸਾਡਾ ਸਦਾ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਹੈ, ਜਦ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ, ਛੋਟਾ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਆ, ਰਘੁਨੰਦਨ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਆਯੋਧਿਆ ਚਲ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਰਾਜ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਵਾ।” ਭਰਤ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਲੋਕ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਉਹ ਦਿਵਯ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਮ ਤੇ ਧਨ ਨਾਲ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਮੈਂ ਕੇਕਯ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਤੇ ਤੂੰ ਜੰਗਲ ਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਧਰਮਾਤਮਾ ਸਨ, ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਏ। ਜਦ ਤੂੰ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਜੰਗਲ ਚਲੇ ਗਏ, ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਪਿਤਾ ਦੁਖ ਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਬੇਹਾਲ ਹੋ ਕੇ ਪਰਲੋਕ ਸਿਧਾਰ ਗਏ।” ਭਰਤ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਉਠ, ਨਰਸ਼ਰੋਮਣੀ, ਤੇ ਪਿਤਾ ਲਈ ਜਲ-ਤਿਲ ਦੇ ਤਰਪਣ ਕਰ। ਮੈਂ ਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਜਲ-ਦਾਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਤੂੰ ਤਾਂ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰਾ ਸੀ। ਉਹ ਸਦਾ ਤੇਰੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਦੁਖੀ ਰਹੇ, ਤੈਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਆਸ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਤੇਰੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚ, ਤੈਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਇੱਕ ਸੌ ਪਹਿਲੇ ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਰਤ ਦੀ ਇਹ ਦੁਖੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਸਮਾਚਾਰ ਸੀ, ਰਘੁਨੰਦਨ ਰਾਮ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਭਰਤ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਵੱਲੋਂ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਦਾਨਵਾਂ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟਿਆ ਗਿਆ ਵਜਰ, ਵੱਡੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਢਾਹ ਕੇ ਰੱਖ ਗਏ।