ਭਰਤ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਕੀ ਉਹ ਧਰਤੀ ਸੁਖਦਾਇਕ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਅਧਰਮੀ ਜਾਂ ਜਾਨਵਰ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਖਾਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ? ਕੀ ਉਹ ਖੇਤਰ, ਜੋ ਸਾਡੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਬੁਰਾ ਮਨੁੱਖ ਨਹੀਂ, ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਹੈ ਤੇ ਲੋਕ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਜੀ ਰਹੇ ਹਨ, ਰਾਘਵ?" ਭਰਤ ਨੇ ਅੱਗੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਜੋ ਤੇਰੇ ਆਪਣੇ ਨੇੜਲੇ ਹਨ, ਜੋ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਤੇ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ਕਰਕੇ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ, ਕੀ ਉਹ ਸਭ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ? ਕਿਉਂਕਿ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਖੇਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਕੀ ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਭਲਾਈ ਲਈ ਬਿਨਾ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਹੈ? ਰਾਜ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਾਸੀ ਰਾਜਾ ਵੱਲੋਂ ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਸੰਭਾਲੇ ਜਾਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।" ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਕੀ ਤੂੰ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈਂ ਤੇ ਉਹ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹਨ? ਕੀ ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਜ਼ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸਾਂਝੇ ਕਰਦਾ? ਕੀ ਹਾਥੀ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲ ਦੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਕੀ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਬਹੁਤ ਗਾਂਵਾਂ ਹਨ? ਕੀ ਰਾਜਸੀ ਅਸਵ ਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਤੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੈਂ?" "ਕੀ ਤੂੰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸਵੇਰੇ ਵੱਡੇ ਰਾਸਤੇ ਉੱਤੇ ਸਜਧਜ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈਂ, ਹੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ? ਕੀ ਤੇਰੇ ਸਾਰੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸ਼ੱਕ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਉਹ ਅਧੂਰੇ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ? ਕੀ ਤੇਰੇ ਸਾਰੇ ਕਿਲੇ ਧਨ, ਅਨਾਜ, ਹਥਿਆਰ, ਪਾਣੀ, ਯੰਤਰ ਅਤੇ ਤੀਰ-ਕਮਾਨ ਵਾਲੇ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਹਨ?" "ਕੀ ਤੇਰੀ ਆਮਦਨ ਵਧੀਆ ਹੈ ਤੇ ਖਰਚ ਘੱਟ? ਤੇਰਾ ਖਜਾਨਾ ਕਦੇ ਅਯੋਗ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਰਾਘਵ? ਕੀ ਤੇਰਾ ਖਰਚਾ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਪਿਤਰਾਂ, ਆਏ ਹੋਏ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਯੋਧਿਆਂ ਅਤੇ ਦੋਸਤਾਂ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?" "ਕੀ ਜੋ ਭਲਾ ਮਨੁੱਖ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਕਦੇ ਚੋਰੀ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ, ਨਾ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਜਾਂਚ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਨਿੰਦਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਲਾਲਚ ਕਰਕੇ ਦੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਉਹ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹੈ? ਤੇ ਚੋਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਫੜਿਆ ਗਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਠੀਕ ਸਮੇਂ ਜਾਂਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਸਬੂਤ ਮਿਲਣ ਤੇ ਹੀ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਲਾਲਚ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਪੁਰਸ਼ ਸਿੰਘ?" "ਹੇ ਰਾਘਵ, ਕੀ ਤੇਰੇ ਵਿਦਵਾਨ ਮੰਤਰੀ, ਜੋ ਨਿਰਪੱਖ ਹਨ, ਤੇਰੇ ਸੁਖ-ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਹਿੱਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ? ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਝੂਠਾ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਹੰਝੂ, ਰਾਘਵ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੇਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ।" "ਕੀ ਤੂੰ ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ, ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਤੇ ਵਧੀਆ ਵੈਦਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ—ਦਾਨ, ਸੋਚ ਤੇ ਬੋਲੀ—ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈਂ? ਕੀ ਤੂੰ ਗੁਰੂਆਂ, ਵੱਡਿਆਂ, ਤਪੱਸਵੀਆਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਮਹਿਮਾਨਾਂ, ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ, ਨਿਪੁੰਨ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਦਾ ਹੈਂ?" "ਕੀ ਤੂੰ ਧਨ ਨਾਲ ਧਰਮ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਤੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਧਨ ਦੀ, ਤੇ ਇੱਛਾ ਜਾਂ ਲਾਲਚ ਕਰਕੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ? ਹੇ ਜਿੱਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਕੀ ਤੂੰ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਧਨ, ਧਰਮ ਤੇ ਕਾਮ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈਂ?" "ਕੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਸਮੇਤ ਤੇਰੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਧੀਰਜ ਵਾਲੇ? ਕੀ ਤੂੰ ਨਾਸਤਿਕਤਾ, ਝੂਠ, ਗੁੱਸਾ, ਲਾਪਰਵਾਹੀ, ਟਾਲ-ਮਟੋਲ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਉਪੇਖਾ, ਆਲਸ ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਚੰਚਲਤਾ ਤੋਂ ਬਚਦਾ ਹੈਂ?" "ਕੀ ਤੂੰ ਇਕੱਲਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ, ਅਣਭਾਗਿਆਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰਨ, ਫੈਸਲੇ ਲੈ ਕੇ ਵੀ ਅਮਲ ਨਾ ਕਰਨ, ਤੇ ਗੁਪਤ ਰਾਜ ਖੁਲਾਸਾ ਨਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਚਦਾ ਹੈਂ? ਕੀ ਤੂੰ ਚੌਦਾਂ ਰਾਜਕੁਲ ਦੋਸ਼ਾਂ—ਸ਼ੁਭ ਕਾਰਜਾਂ ਦੀ ਉਪੇਖਾ, ਸਮੇਂ ਤੇ ਖੜਾ ਨਾ ਹੋਣਾ ਆਦਿ—ਤੋਂ ਬਚਦਾ ਹੈਂ?" "ਹੇ ਰਾਘਵ, ਕੀ ਤੂੰ ਦਸ, ਪੰਜ, ਚਾਰ, ਸੱਤ, ਅੱਠ, ਤੇ ਤਿੰਨ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਵਿਧਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈਂ? ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ 'ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾ ਕੇ, ਛੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਨੀਤੀਆਂ, ਦੈਵੀ ਤੇ ਮਾਨਵ ਕਾਰਕ, ਵੀਹ ਕਰਤਵਾਂ ਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ?" "ਕੀ ਤੂੰ ਯੁੱਧ, ਦੰਡ, ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਜਨਮ, ਮਿੱਤਰਤਾ ਤੇ ਵੈਰ ਨੂੰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ? ਕੀ ਤੂੰ ਚਾਰ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਸਾਰੇ ਮਿਲ ਕੇ ਜਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ, ਜਿਵੇਂ ਨਿਯਮ ਹੈ, ਸਲਾਹ ਕਰਦਾ ਹੈਂ?" "ਕੀ ਤੇਰੀ ਵੇਦ-ਅਧਿਐਨ, ਯਜਨਾ, ਵਿਆਹ ਤੇ ਗਿਆਨ—all ਫਲਦਾਇਕ ਹਨ? ਕੀ ਤੇਰੀ ਸਮਝ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਦੱਸੀ, ਲੰਮੀ ਉਮਰ, ਯਸ਼, ਧਰਮ, ਕਾਮ ਤੇ ਅਰਥ ਲਈ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੈ?" "ਕੀ ਤੂੰ ਉਹੀ ਚਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈਂ ਜੋ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਪੂਰਖਾਂ ਨੇ ਅਪਣਾਈ ਸੀ, ਜੋ ਚੰਗੇ ਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਹ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ? ਕੀ ਤੂੰ ਸੁਆਦਿਸ਼ਟ ਖਾਣਾ ਇਕੱਲਾ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ ਤੇ ਇੱਛਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦਾ ਹੈਂ?" "ਪਰ, ਜਦ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਰਾਜਾ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਨਿਆਂ ਨਾਲ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਜਾਇਜ਼ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਮਾਂ ਆਉਣ 'ਤੇ ਉਹ ਸੁਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਵਿਖਿਆਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵਾਲ਼ਮੀਕੀ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਸੌਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਕੇ, ਭਰਤ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਮੇਰੇ ਲਈ ਰਾਜ ਕਿਸ ਕੰਮ ਦਾ, ਜਦ ਮੈਂ ਧਰਮ ਤੋਂ ਵੰਞਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ? ਸਾਡਾ ਸਦਾ ਦਾ ਨਿਯਮ ਹੈ, ਹੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਪੁਰਖਾ, ਕਿ ਜਦ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ, ਛੋਟਾ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦਾ।" "ਚੱਲ, ਰਾਘਵ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਆਯੋਧਿਆ ਨੂੰ, ਜੋ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਹੈ, ਉਥੇ ਚੱਲ ਤੇ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਰਾਜਤਿਲਕ ਕਰਵਾ। ਲੋਕ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਮਾਨਵ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਉਹ ਦੇਵੀ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਧਰਮ ਤੇ ਅਰਥ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ।" "ਜਦ ਮੈਂ ਕੇਕਯ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੀ ਤੇ ਤੂੰ ਜੰਗਲ ਚਲਿਆ ਗਿਆ, ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ, ਜੋ ਨੇਕੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਨ, ਸੁਰਗ ਵਾਸੀ ਹੋ ਗਏ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਤੂੰ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਗਏ, ਰਾਜਾ ਦੁੱਖ ਤੇ ਸੋਗ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਸੁਰਗ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਏ।" "ਹੁਣ, ਹੇ ਪੁਰਸ਼ ਸਿੰਘ, ਉੱਠ ਤੇ ਪਿਤਾ ਲਈ ਜਲ-ਤਰਪਣ ਕਰ। ਮੈਂ ਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਅਰਪਿਤ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ।