ਭਾਈ, ਇਹ ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਭਰਤ ਨੇ ਰਾਮ ਚੰਦ੍ਰ ਜੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਨੇਕ ਸਵਾਲ ਰੱਖੇ, ਜੋ ਉਹ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਭਲਾਈ ਬਾਰੇ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਭਰਤ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਕੀ ਤੇਰੀ ਅਯੋਧਿਆ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਵੈਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਘੇਰੇ ਹੋਏ ਹਨ?” ਉਹ ਪੂਛਦੇ ਹਨ, “ਕੀ ਤੇਰੀ ਅਯੋਧਿਆ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗਾਂ ਦੇ ਮਹਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਨਿਪੁੰਨ ਵੈਦਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਅਤੇ ਆਨੰਦਮਈ ਹੈ, ਤੇਰੀ ਰਖਿਆ ਹੇਠ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ? ਕੀ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ, ਭੀੜ ਭਾੜ, ਮੰਦਰਾਂ, ਸਰਾਇਆਂ ਅਤੇ ਪੋਖਰਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ?” ਭਰਤ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਜਾਣਿਆ, “ਕੀ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਖੁਸ਼ਚਿੱਤ ਮਰਦਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਮੇਲੇ-ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੀ ਰੌਣਕ ਨਾਲ ਰੌਸ਼ਨ ਹੈ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੁਟੀ ਹੋਈ ਸਰਹੱਦਾਂ, ਵਧੀਆ ਪਸ਼ੂਆਂ ਅਤੇ ਗੈਰ-ਹਿੰਸਕ ਹੈ? ਕੀ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਮਨੋਹਰ ਹੈ, ਪਾਪੀਆਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਡਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਅਤੇ ਖਾਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ?” ਉਹ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, “ਕੀ ਉਹ ਖੇਤਰ, ਜਿਸ ਦੀ ਰਖਿਆ ਮੇਰੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਦੁਸ਼ਟ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੀ ਉੱਥੇ ਵਸਦੇ ਲੋਕ ਸੁਖੀ ਜੀਵਨ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਰਾਘਵ?” ਭਰਤ ਨੇ ਖ਼ਿਆਲ ਰੱਖਿਆ ਕਿ, “ਕੀ ਤੇਰੇ ਪਿਆਰੇ ਲੋਕ, ਜੋ ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂ ਪਾਲਣ ‘ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਂਭੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ? ਕਿਉਂਕਿ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਖੇਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।” ਉਹ ਜ਼ੋਰ ਦੇਂਦੇ ਹਨ, “ਕੀ ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਭਲਾਈ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈਂ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਦੇ? ਰਾਜਾ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਦੇ ਸਭ ਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਰਖਿਆ ਧਰਮ ਰਾਹੀਂ ਕਰੇ।” ਭਰਤ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, “ਕੀ ਤੂੰ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਦਿੰਦਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈਂ? ਕੀ ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਫੈਲਾਉਂਦਾ?” “ਕੀ ਹਾਥੀਆਂ ਵਾਲਾ ਜੰਗਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ, ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਬਹੁਤ ਗਾਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਰਾਜਸੀ ਅਸ਼ਵ ਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਤੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੈਂ?” ਭਰਤ ਇਹ ਵੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, “ਕੀ ਤੂੰ ਹਰ ਸਵੇਰੇ ਉਠ ਕੇ, ਸ਼ੋਭਾ ਨਾਲ ਸਜ ਕੇ, ਵੱਡੇ ਰਸਤੇ ‘ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈਂ?” “ਕੀ ਤੇਰੇ ਸਾਰੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਉਹ ਅਧੂਰੇ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਅਧੂਰੇ ਕਾਰਣ ਦੱਸਦੇ ਹਨ?” ਉਹ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, “ਕੀ ਤੇਰੇ ਕਿਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਧਨ, ਅਨਾਜ, ਹਥਿਆਰ, ਪਾਣੀ, ਯੰਤਰ ਅਤੇ ਤੀਰ-ਕਮਾਨ ਦੇ ਨਿਪੁੰਨ ਕਾਰਗਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਲਬਧ ਹਨ?” “ਕੀ ਤੇਰੀ ਆਮਦਨ ਵਾਫ਼ਰ ਹੈ ਅਤੇ ਖਰਚ ਘੱਟ? ਕੀ ਤੇਰਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਅਯੋਗ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ?” ਭਰਤ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਕੀ ਤੇਰਾ ਖਰਚਾ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਪਿਤਰਾਂ, ਆਏ ਹੋਏ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਯੋਧਿਆਂ ਅਤੇ ਦੋਸਤਾਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?” “ਕੀ ਕੋਈ ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦਾ, ਸ਼ੁੱਧ ਹਿਰਦੇ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਬਿਨਾਂ ਜਾਂਚੇ ਚੋਰੀ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਫਸਾਇਆ ਜਾਂਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਲੋਂ ਬਿਨਾ ਜਾਂਚੇ ਨਿੰਦਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਲਾਲਚ ਕਰਕੇ ਦੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ?” ਉਹ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, “ਕੀ ਚੋਰ, ਜਦੋਂ ਸਮੇਂ ਤੇ ਫੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਅਤੇ ਸਬੂਤ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ, ਤਾਂ ਲਾਲਚ ਕਰਕੇ ਛੱਡਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ?” “ਹੇ ਰਾਘਵ, ਤਕਲੀਫ ਜਾਂ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਕੀ ਤੇਰੇ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਨਿਰਪੱਖ ਮੰਤਰੀ ਤੇਰੇ ਹਿੱਤ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ?” ਭਰਤ ਨੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ, “ਜੋ ਲੋਕ ਬਿਨਾਂ ਦੋਸ਼ ਦੇ ਦੰਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਸੂ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦੇਂਦੇ ਹਨ।” ਉਹ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, “ਕੀ ਤੂੰ ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ, ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦੇ ਵੈਦਾਂ ਦੀ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ—ਦਾਨ, ਸੋਚ ਅਤੇ ਬੋਲਣ ਰਾਹੀਂ—ਸੰਭਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈਂ?” “ਕੀ ਤੂੰ ਅਧਿਆਪਕਾਂ, ਵੱਡਿਆਂ, ਤਪੱਸਵੀਆਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਮਹਿਮਾਨਾਂ, ਤੀਰਥਾਂ, ਨਿਪੁੰਨ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਦਾ ਹੈਂ?” ਭਰਤ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਕੀ ਤੂੰ ਧਨ ਰਾਹੀਂ ਧਰਮ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਧਰਮ ਰਾਹੀਂ ਧਨ ਦੀ; ਅਤੇ ਕੀ ਤੂੰ ਸੁਖ ਜਾਂ ਲਾਲਚ ਕਰਕੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ?” “ਹੇ ਜਿੱਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਕੀ ਤੂੰ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਧਨ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਕਾਮ ਨੂੰ ਵੰਡ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈਂ?” ਉਹ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, “ਕੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਸਮੇਤ ਤੇਰੀ ਭਲਾਈ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ?” “ਕੀ ਤੂੰ ਨਾਸਤਿਕਤਾ, ਝੂਠ, ਗੁੱਸਾ, ਲਾਪਰਵਾਹੀ, ਟਾਲਮਟੋਲ, ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਅਣਦੇਖੀ, ਆਲਸ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਚੰਚਲਤਾ ਤੋਂ ਬਚਦਾ ਹੈਂ?” ਭਰਤ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, “ਕੀ ਤੂੰ ਸਾਰੇ ਮਾਮਲੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਹੀਂ ਸੋਚਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਅਣਭਾਗਿਆਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਫੈਸਲੇ ਬਿਨਾ ਕਾਰਵਾਈ ਦੇ ਛੱਡਦਾ, ਅਤੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਗੁਪਤਤਾ ਦੀ ਰਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈਂ?” “ਕੀ ਤੂੰ ਰਾਜ ਦੇ ਚੌਦਾਂ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਬਚਦਾ ਹੈਂ—ਜਿਵੇਂ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਉਪੇਖਾ, ਸਮੇਂ ਤੇ ਉੱਠਣ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲਤਾ ਆਦਿ?” ਉਹ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, “ਹੇ ਰਾਘਵ, ਕੀ ਤੂੰ ਦਸ, ਪੰਜ, ਚਾਰ, ਸੱਤ, ਅੱਠ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਸਮੂਹਾਂ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਤਿੰਨ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈਂ?” “ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਰਕੇ, ਕੀ ਤੂੰ ਛੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨੀਤੀ, ਦੈਵੀ ਅਤੇ ਮਾਨਵ ਘਟਕ, ਵੀਹ ਕਰਮ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਯ ਮੰਡਲ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ?” ਭਰਤ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਕੀ ਤੂੰ ਯੁੱਧ ਯਾਤਰਾਵਾਂ, ਦੰਡ, ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਨਮ, ਮਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਵੈਰ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਉਚਿਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈਂ?” “ਕੀ ਤੂੰ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਚਾਰੇ ਜਾਂ ਤਿੰਨ ਜਾਂ ਸਾਰੇ ਮਿਲ ਕੇ ਜਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ, ਗੁਪਤ ਸਲਾਹ ਕਰਦਾ ਹੈਂ?” ਉਹ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, “ਕੀ ਤੇਰੀ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ, ਤੇਰੇ ਯਜ, ਤੇਰੀਆਂ ਵਿਆਹਾਂ ਅਤੇ ਤੇਰਾ ਗਿਆਨ—all ਫਲਦਾਇਕ ਹਨ?” “ਹੇ ਰਾਘਵ, ਕੀ ਤੇਰੀ ਸਮਝ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ, ਲੰਬੀ ਉਮਰ, ਯਸ਼ ਅਤੇ ਧਰਮ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹੈ?” ਭਰਤ ਨੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਿਆ, “ਕੀ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੇ ਆਚਰਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਜੋ ਚੰਗੇ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਰਾਹ ‘ਤੇ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?” “ਕੀ ਤੂੰ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਸੁਆਦਲੇ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ, ਸਗੋਂ ਜੋ ਮਿੱਤਰ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵੰਡਦਾ ਹੈਂ?” ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਪਰ ਜੋ ਗਿਆਨਵਾਨ ਰਾਜਾ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਧਰਮ ਨਾਲ ਚਲਾਉਂਦਾ, ਨਿਆਂ ਕਰਦਾ, ਅਤੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਮਾਂ ਆਉਣ ‘ਤੇ ਸੁਗਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਸੌਵਾਂ ਸਰਗ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਤ ਨੇ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਮੈਨੂੰ ਰਾਜ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ, ਜਦ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਧਰਮ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ?” ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਸਾਡੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਦਾ ਦਾ ਨਿਯਮ ਹੈ, ਹੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਕਿ ਜਦ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਮੌਜੂਦ ਹੋਵੇ, ਛੋਟਾ ਰਾਜਾ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦਾ।” ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਭਰਤ ਨੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, “ਆਓ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਅਯੋਧਿਆ ਚੱਲ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਰਾਜਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਵਾਓ।