ਰਾਮਚੰਦ੍ਰ ਜੀ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, “ਭਾਰਤ, ਕੀ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਵੱਡੇ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਤੇਰੇ ਮੁੱਖ ਸੇਵਕ, ਮੱਧਮ ਯੋਗਤਾ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮੱਧਮ ਕੰਮ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਛੋਟੇ ਕੰਮ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਹਨ? ਕੀ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀ ਉਹੀ ਚੁਣਿਆ ਹੈ ਜੋ ਸਾਫ-ਸੁਥਰੇ, ਨਿਸ਼ਪੱਖ, ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ-ਦਾਦਿਆਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਹਨ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਹਨ? ਕਈਕੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਕੀ ਤੇਰੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਤੇਰੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਤੇਰਾ ਰਾਜ ਕਠੋਰ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਤੇ ਦੁਖੀ ਲੋਕਾਂ ਕਰਕੇ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੈ? ਕੀ ਤੇਰੇ ਪੂਜਾਰੀ ਤੇਨੂੰ ਨਫ਼ਰਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਪਤਿਤ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਔਰਤਾਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਕਠੋਰ ਦਾਨ ਲੈਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਤੁਰਦਾ ਹੈ? ਜੇ ਕੋਈ ਚਲਾਕੀ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਡਾਕਟਰ ਨੌਕਰਾਂ ਨੂੰ ਭਟਕਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਬਹਾਦਰ ਤੇ ਤਾਕਤ ਦੇ ਭੁੱਖਾ ਮਨੁੱਖ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਜੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਨਾ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਉਹ ਮੌਤ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ। ਕੀ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਦਾ ਸਿਪਾਹੀ-ਸਲਾਰ ਉਹ ਚੁਣਿਆ ਹੈ ਜੋ ਨਿਡਰ, ਬਹਾਦਰ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ, ਦ੍ਰਿੜ, ਪਵਿੱਤਰ, ਉੱਚ ਵੰਸ਼ ਦਾ, ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਤੇ ਸਮਰਥ ਹੈ? ਕੀ ਤੇਰੇ ਮੁੱਖ ਯੋਧੇ ਤਾਕਤਵਰ, ਜੰਗ ਦੇ ਮਾਹਿਰ, ਖਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪਰਖੇ ਹੋਏ ਤੇ ਤੇਰੇ ਵਲੋਂ ਆਦਰ-ਸਨਮਾਨ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ? ਕੀ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਂ-ਸਿਰ ਖੁਰਾਕ ਤੇ ਤਨਖਾਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈਂ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਦੇਰੀ ਦੇ? ਜੇ ਖੁਰਾਕ ਤੇ ਤਨਖਾਹ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸਿਪਾਹੀ ਗੁੱਸੇ ਤੇ ਭਟਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਰਾਜਾ ਲਈ ਵੱਡੀ ਬੇਇਜ਼ਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੀ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਸਾਰੇ ਉੱਚ ਕੁਲਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਮੁੱਖ, ਤੇਰੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਹਨ, ਤੇ ਪੂਰੀ ਨਿਭਾਵ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਲਈ ਜਾਨ ਦੇਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹਨ? ਕੀ ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਦੂਤ ਉਹ ਚੁਣਿਆ ਹੈ ਜੋ ਪਿੰਡ ਦਾ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ, ਗਿਆਨਵਾਨ, ਨਿਪੁੰਨ, ਚੁਸਤ ਤੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜੋ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਭਗਤ ਭਾਰਤ? ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਉਹ ਅਠਾਰਾਂ ਪਦਵੀਆਂ—ਦਸ ਆਪਣੀਆਂ ਤੇ ਪੰਜ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀਆਂ—ਤੀਨ-ਤੀਨ ਗੁਪਤਚਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਤਾ ਹਨ, ਜੋ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਅਣਜਾਣ ਹਨ? ਕੀ ਤੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈਂ ਜੋ ਤੇਰੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਜੋ ਤੇਰੇ ਵਿਰੋਧੀ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਨੂੰ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਆਂਕਦਾ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਸੰਘਾਰਕ? ਪੁੱਤਰ, ਕੀ ਤੂੰ ਭੌਤਿਕ ਵਾਦੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਤੋਂ ਬਚਦਾ ਹੈਂ? ਇਹ ਬੱਚੇ ਵਰਗੇ ਲੋਕ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗਿਆਨਵਾਨ ਸਮਝਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਵਿਅਰਥ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਿਪੁੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਧਰਮ ਦੇ ਮੁੱਖ ਗ੍ਰੰਥ ਉਪਲੱਬਧ ਹਨ, ਇਹ ਮੂਰਖ ਲੋਕ, ਥੋੜ੍ਹੀ ਬੁੱਧੀ ਲੈ ਕੇ, ਵਿਅਰਥ ਬੋਲਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬੜਾ ਗਿਆਨਵਾਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਪਿਤਾ, ਕੀ ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਬਹਾਦੁਰ ਪੂਰਵਜ ਵੱਸਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਸੱਚ’ ਸੀ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਦਰਵਾਜਿਆਂ ਵਾਲਾ, ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਅਜੇ ਵੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਹੈ? ਕੀ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖ਼ਤਰੀ ਤੇ ਵੈਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕਰਤਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲਗੇ, ਸਵੈ-ਨਿਯੰਤਰਿਤ, ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਉੱਚ ਕੁਲਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ? ਕੀ ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਕਾਰਾਂ ਦੇ ਮਹਲ ਹਨ, ਮਾਹਰ ਡਾਕਟਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਅਯੋਧਿਆ, ਤੇਰੇ ਰੱਖ-ਰਖਾਅ ਹੇਠ ਸੁਖੀ ਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਹੈ? ਕੀ ਇਹ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ, ਘਣੀ ਆਬਾਦੀ, ਮੰਦਰਾਂ, ਸਰਾਂ ਤੇ ਝੀਲਾਂ ਨਾਲ ਖੂਬਸੂਰਤ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ? ਕੀ ਇਹ ਖੁਸ਼ਚਿੱਤ ਮਰਦਾਂ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ, ਮੇਲਿਆਂ ਤੇ ਸਮਾਰੋਹਾਂ ਨਾਲ ਰੌਣਕ ਵਾਲੀ, ਚੰਗੀ ਜ਼ਮੀਨ, ਵਧੀਆ ਪਸ਼ੂਆਂ ਤੇ ਹਿੰਸਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ? ਕੀ ਇਹ ਮਨੋਹਰ, ਅਧਰਮੀ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਸਾਰੇ ਡਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਤੇ ਖਾਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ? ਕੀ ਉਹ ਇਲਾਕਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਮੇਰੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨੇ ਕੀਤੀ, ਬੁਰੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਲੋਕ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਰਾਘਵ? ਕੀ ਤੇਰੇ ਪਿਆਰੇ ਲੋਕ, ਜੋ ਖੇਤੀ ਤੇ ਪਸ਼ੂਪਾਲਣ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ? ਕਿਉਂਕਿ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਖੇਤੀ ਰਾਹੀਂ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਕੀ ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਭਲਾਈ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਬਿਨਾਂ ਅਣਦੇਖੀ ਕੀਤੇ? ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਧਰਮ ਰਾਹੀਂ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੇ। ਕੀ ਤੂੰ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈਂ, ਤੇ ਉਹ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹਨ? ਕੀ ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦਾ? ਕੀ ਹਾਥੀਆਂ ਵਾਲਾ ਜੰਗਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਕਾਫ਼ੀ ਗਾਂ ਹਨ? ਕੀ ਤੂੰ ਰਾਜਸੀ ਅਸਵਾਰੀਆਂ ਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੈਂ? ਕੀ ਤੂੰ ਹਰ ਸਵੇਰੇ ਸਜ-ਧਜ ਕੇ, ਮੁੱਖ ਰਸਤੇ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈਂ, ਹੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ? ਕੀ ਤੇਰੇ ਸਾਰੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਤੌਰ ਤੇ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸ਼ੱਕ ਦੇ, ਪੂਰੇ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਅਧੂਰੇ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਅਧੂਰੇ ਜਵਾਬ ਦਿੰਦੇ ਹਨ? ਕੀ ਤੇਰੇ ਸਾਰੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਧਨ, ਅਨਾਜ, ਹਥਿਆਰ, ਪਾਣੀ, ਯੰਤਰ ਤੇ ਤੀਰ-ਕਮਾਨ ਦੇ ਮਾਹਰ ਕਾਰਿਗਰਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਲੈਸ ਹਨ? ਕੀ ਤੇਰੀ ਆਮਦਨ ਵਾਧੂ ਹੈ ਤੇ ਖ਼ਰਚ ਘੱਟ? ਕੀ ਤੇਰਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਕਦੇ ਵੀ ਅਯੋਗ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ? ਕੀ ਤੇਰਾ ਖ਼ਰਚਾ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਪਿਤਰਾਂ, ਆਏ ਹੋਏ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਯੋਧਿਆਂ ਤੇ ਦੋਸਤਾਂ ਉੱਤੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਕੀ ਉਹ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦਾ ਮਨੁੱਖ, ਜਿਸ ਦਾ ਦਿਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਕਦੇ ਚੋਰੀ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਫਸਾਇਆ ਜਾਂ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਲੋਂ ਜਾਂਚ ਬਿਨਾਂ ਨਿੰਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਜਾਂ ਲਾਲਚ ਵਿੱਚ ਨਾਹਕ ਸਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ? ਕੀ ਚੋਰ, ਜੋ ਸਮੇਂ-ਸਿਰ ਫੜਿਆ ਜਾਂ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ, ਸਬੂਤ ਮਿਲਣ ਤੇ, ਪੈਸੇ ਦੀ ਲਾਲਚ ਕਰਕੇ ਕਦੇ ਛੱਡਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਹੇ ਪੁਰਖਾਂ ਦੇ ਸ਼ੇਰ? ਹੇ ਰਾਘਵ, ਦੁੱਖ ਜਾਂ ਸੁੱਖ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਕੀ ਤੇਰੇ ਵਿਦਵਾਨ ਤੇ ਨਿਆਇਕ ਮੰਤਰੀ ਤੇਰੀ ਭਲਾਈ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਦੇ ਹਨ? ਜੋ ਲੋਕ ਨਾਹਕ ਦੋਸ਼ ਲਗਾਉਣ ਕਰਕੇ ਰੋ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੰਝੂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਦੇਂਦੇ ਹਨ। ਕੀ ਤੂੰ ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ, ਬੱਚਿਆਂ ਤੇ ਚੋਟੀ ਦੇ ਡਾਕਟਰਾਂ ਨੂੰ ਤੋਹਫ਼ਿਆਂ, ਸੋਚ ਤੇ ਬੋਲਣ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਜਰੀਏ—ਸਹਾਇਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈਂ? ਕੀ ਤੂੰ ਅਧਿਆਪਕਾਂ, ਵੱਡਿਆਂ, ਤਪਸਵੀਆਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਮਹਿਮਾਨਾਂ, ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ, ਕੁਸ਼ਲ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਦਾ ਹੈਂ? ਕੀ ਤੂੰ ਧਨ ਰਾਹੀਂ ਧਰਮ ਦੀ, ਤੇ ਧਰਮ ਰਾਹੀਂ ਧਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਤੇ ਸੁਖ ਜਾਂ ਲਾਲਚ ਕਰਕੇ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਂਦਾ? ਹੇ ਜਿੱਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਕੀ ਤੂੰ ਸਮੇਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਕੇ, ਧਨ, ਧਰਮ ਤੇ ਸੁਖ—ਤਿੰਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈਂ? ਕੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਨਗਰ ਤੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ, ਤੇਰੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ?