ਇਕ ਵਾਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਰਾਜ ਮਹਲ ਵਿੱਚ, ਰਾਮ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਦੀ ਭਲਾਈ, ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਤੇ ਰਾਜਧਾਨੀ ਦੀ繁ਸਲਤ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਸੀ। ਰਾਮ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਕੀ ਤੂੰ ਇੱਕ ਗਿਆਨਵਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰ ਮੂਰਖਾਂ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਮੰਨਦਾ ਹੈਂ? ਕਿਉਂਕਿ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗਿਆਨਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਰਾਜ ਲਈ ਵੱਡਾ ਲਾਭ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।" ਉਸ ਨੇ ਇਤਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਾਂ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮੂਰਖਾਂ 'ਤੇ ਆਸਰਾ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਾਜ ਨੂੰ ਸੱਚੀ ਮਦਦ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। "ਇੱਕ ਹੀ ਮੰਤਰੀ, ਜੇ ਉਹ ਬੁਧਿਮਾਨ, ਸ਼ੂਰਵੀਰ, ਨਿਪੁੰਨ ਅਤੇ ਵਿਵੇਕਸ਼ੀਲ ਹੋਵੇ, ਰਾਜ ਜਾਂ ਰਾਜਾ ਲਈ ਵੱਡੀ繁ਸਲਤ ਲਿਆ ਸਕਦਾ ਹੈ।" ਰਾਮ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਕੀ ਤੇਰੇ ਮੁੱਖ ਸੇਵਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੰਮਾਂ 'ਤੇ ਲਗਾਏ ਹਨ, ਮਧਯਮ ਯੋਗਤਾ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮਧਯਮ ਕੰਮ, ਅਤੇ ਨਿਮਨ ਯੋਗਤਾ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਛੋਟੇ ਕੰਮ ਦਿੱਤੇ ਹਨ?" "ਕੀ ਤੇਰੇ ਮੰਤਰੀ ਉਹ ਹਨ ਜੋ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਪਵਿੱਤਰ, ਪਿਤਾ ਤੇ ਦਾਦਾ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਿਆਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਕੰਮਾਂ 'ਤੇ ਲਗਾਇਆ ਹੈ?" "ਕਿਆਈਕੇਈ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਕੀ ਤੇਰੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਤੇਰੀ ਰਾਜਯਤਾਈ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਕਠੋਰ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਲੋਕ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹਨ?" "ਕੀ ਤੂੰ ਪੰਡਤਾਂ ਵਲੋਂ, ਜਾਂ ਔਰਤਾਂ ਵਲੋਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਫ਼ਰਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਪਤਿਤ ਮਨੁੱਖ ਜਾਂ ਵੱਡੀ ਇੱਛਾ ਵਾਲਾ ਜੋ ਕਠੋਰ ਦਾਨ ਲੈਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ?" "ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਚਲਾਕੀ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਡਾਕਟਰ ਜੋ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਭਟਕਾਉਣ 'ਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦੇ, ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਾਲਾ, ਜੇ ਸਜ਼ਾ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਉਹ ਮੌਤ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ।" "ਕੀ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਫੌਜ ਦੇ ਮੁਖੀ ਨੂੰ ਸ਼ੂਰਵੀਰ, ਬੁਧਿਮਾਨ, ਸਥਿਰ, ਪਵਿੱਤਰ, ਉੱਚ ਵੰਸ਼, ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਤੇ ਯੋਗਤਾ ਵਾਲਾ ਚੁਣਿਆ ਹੈ?" "ਕੀ ਤੇਰੇ ਮੁੱਖ ਯੋਧੇ ਮਜ਼ਬੂਤ, ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਖ਼ਤਰੇ ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਮਾਏ ਹੋਏ, ਤੇ ਸਤਿਕਾਰਤ ਹਨ?" "ਕੀ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਫੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਭੋਜਨ ਤੇ ਤਨਖ਼ਾਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈਂ, ਬਿਨਾ ਦੇਰੀ ਦੇ?" "ਕਿਉਂਕਿ ਜੇ ਭੋਜਨ ਤੇ ਤਨਖ਼ਾਹ 'ਚ ਦੇਰੀ ਹੋਵੇ, ਫੌਜੀ ਗੁੱਸੇ ਤੇ ਭਟਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਰਾਜਾ ਲਈ ਵੱਡੀ ਆਫ਼ਤ ਹੈ।" "ਕੀ noble ਘਰਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਮੁੱਖ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਹਨ, ਤੇ ਤੇਰੇ ਲਈ ਜਾਨ ਦੇਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ?" "ਕੀ ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਦੂਤ ਪਿੰਡ ਤੋਂ, ਪੜ੍ਹਿਆ-ਲਿਖਿਆ, ਨਿਪੁੰਨ, ਬੁਧਿਮਾਨ, ਤੇ ਵਕਤਾਵਾਦੀ ਚੁਣਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਬੋਲਦਾ ਹੈ?" "ਕੀ ਤੂੰ ਅੱਠਾਰਾਂ ਪਦ—ਦਸ ਆਪਣੇ ਪਾਸੇ, ਪੰਜ ਵੈਰੀ ਪਾਸੇ—ਹਰ ਇੱਕ 'ਤੇ ਤਿੰਨ ਜਾਸੂਸ, ਜੋ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣਦੇ, ਰੱਖਿਆ ਹੈ?" "ਕੀ ਤੂੰ ਉਹਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈਂ ਜੋ ਤੇਰੇ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਵੈਰੀ ਹੋ ਚੁੱਕੇ, ਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਨੂੰ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਆਂਕਦਾ?" "ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਕੀ ਤੂੰ ਵਸਤੂਵਾਦੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਬਚਕਾਣੇ ਲੋਕ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗਿਆਨਵਾਨ ਸਮਝ ਕੇ, ਨਿਰਥਕ ਵਿਸ਼ਿਆਂ 'ਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ?" "ਜਦ ਧਰਮ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸ਼ਾਸਤਰ ਉਪਲਬਧ ਹੋਣ, ਇਹ ਮੂਰਖ, ਥੋੜ੍ਹਾ-ਬਹੁਤ ਤਰਕ ਲੈ ਕੇ, ਨਿਰਥਕ ਬੋਲਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗਿਆਨਵਾਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।" "ਪਿਤਾ, ਕੀ ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਪੂਰਵਜ ਵਾਸ਼ੀ ਰਹੇ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਸੱਚ ਹੈ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਦਰਵਾਜਿਆਂ, ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ, ਤੇ ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਅਜੇ ਵੀ繁ਸਲਤ ਹੈ?" "ਕੀ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕਸ਼ਤਰੀ, ਵੈਸ਼, ਜੋ ਆਪਣੇ ਧਰਮ 'ਤੇ, ਸਵੈ-ਨਿਯੰਤਰਿਤ, ਉਤਸ਼ਾਹੀ, ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ noble ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ?" "ਕੀ ਆਯੋਧਿਆ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਆਕਾਰ ਦੇ ਮਹਿਲਾਂ ਨਾਲ, ਨਿਪੁੰਨ ਡਾਕਟਰਾਂ ਨਾਲ,繁ਸਲਤ ਤੇ ਖੁਸ਼, ਤੇ ਤੇਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ 'ਚ ਹੈ?" "ਕੀ ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਸੈਂਕੜੇ ਇਮਾਰਤਾਂ ਨਾਲ, ਘਣੀ ਆਬਾਦੀ, ਮੰਦਰਾਂ, ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਘਰਾਂ, ਤੇ ਪੋਖਰਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ?" "ਕੀ ਉਹ ਖੁਸ਼ ਮਰਦ-ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ, ਮੇਲ-ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਤੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ, ਚੰਗੀ ਹੱਦਬੰਦੀ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ, ਤੇ ਹਿੰਸਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੈ?" "ਕੀ ਉਹ ਸੁਖਦਾਇਕ, ਅਧਰਮੀ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਡਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਤੇ ਖਾਨਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ?" "ਕੀ ਮੇਰੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਵਲੋਂ ਰੱਖੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਵਾਲਾ ਖੇਤਰ, ਬੁਰੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ,繁ਸਲਤ ਹੈ, ਤੇ ਲੋਕ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਜੀ ਰਹੇ ਹਨ?" "ਕੀ ਤੇਰੇ ਪਿਆਰੇ, ਜੋ ਖੇਤੀ ਤੇ ਪਸ਼ੂ-ਪਾਲਣ 'ਤੇ ਜੀਵਨ ਨਿਰਵਾਹ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਖੇਤੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਵਧਦਾ ਹੈ?" "ਕੀ ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਤੇ ਭਲਾਈ ਲਈ, ਬਿਨਾ ਬੇਪਰਵਾਹੀ, ਵਿਵਸਥਾ ਕੀਤੀ ਹੈ? ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਕਿ ਰਾਜ ਦੇ ਵਾਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਰਾਹੀਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰੇ।" "ਕੀ ਤੂੰ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੰਦਾ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈਂ? ਕੀ ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦਾ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਜ਼ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਲਿਆਉਂਦਾ?" "ਕੀ ਹਾਥੀ ਵਾਲਾ ਜੰਗਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਖਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਬਹੁਤ ਗਾਂ ਹਨ? ਕੀ ਰਾਜ ਮਹਲ ਦੇ ਘੋੜੇ ਤੇ ਹਾਥੀਆਂ 'ਤੇ ਤੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੈਂ?" "ਕੀ ਤੂੰ ਹਰ ਸਵੇਰੇ, ਸ਼ੋਭਾ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਸੜਕ 'ਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈਂ?" "ਕੀ ਤੇਰੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਤੌਰ 'ਤੇ, ਬਿਨਾ ਸ਼ੱਕ ਦੇ, ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਉਹ ਅਧੂਰੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਸਿਰਫ਼ ਅੰਸ਼ਕ ਤਰਕ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ?" "ਕੀ ਤੇਰੇ ਕਿਲੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਨ, ਅਨਾਜ, ਹਥਿਆਰ, ਪਾਣੀ, ਯੰਤਰ, ਤੇ ਤੀਰ-ਕਮਾਨ ਦੇ ਨਿਪੁੰਨ ਕਾਰੀਗਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ?" "ਕੀ ਤੇਰੀ ਆਮਦਨ ਵੱਧ ਹੈ, ਤੇ ਖ਼ਰਚ ਘੱਟ? ਤੇਰਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ, ਰਾਘਵ, ਕਦੇ ਅਯੋਗ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਵੇ?" "ਕੀ ਤੇਰਾ ਖ਼ਰਚ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਪੂਰਵਜਾਂ, ਆਏ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਯੋਧਿਆਂ, ਤੇ ਦੋਸਤਾਂ 'ਤੇ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ?" "ਕੀ noble, ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ, ਕਦੇ ਚੋਰੀ ਦੇ ਦੋਸ਼ 'ਚ, ਜਾਂ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਲੋਂ ਜਾਂਚ ਬਿਨਾ, ਜਾਂ ਲਾਲਚ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ?" "ਕੀ ਚੋਰ, ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਫੜਿਆ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ, ਸਬੂਤ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ, ਲਾਲਚ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕਦੇ ਛੱਡਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਐ ਰਾਜਾ?" "ਰਾਘਵ, ਸੁਖ ਜਾਂ ਦੁਖ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਤੇਰੇ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਮੰਤਰੀ, ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਨਾਲ, ਤੇਰੀ ਭਲਾਈ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ?" "ਜੋ ਲੋਕ ਝੂਠੇ ਦੋਸ਼ 'ਚ ਸਜ਼ਾ ਪਾ ਕੇ ਰੋ ਪੈਂਦੇ, ਰਾਘਵ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਪਸ਼ੂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ, ਜੇ ਕੋਈ ਰਾਜਾ ਲਾਲਚ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸਜ਼ਾ ਕਰੇ।" "ਕੀ ਤੂੰ ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ, ਨੌਜਵਾਨਾਂ, ਤੇ ਮੁੱਖ ਡਾਕਟਰਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ, ਸੋਚ, ਤੇ ਬੋਲ ਰਾਹੀਂ ਸਹਾਇਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈਂ, ਰਾਘਵ?" "ਕੀ ਤੂੰ ਅਧਿਆਪਕ, ਵੱਡੇ, ਤਪਸਵੀ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਮਹਿਮਾਨਾਂ, ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨਾਂ, ਨਿਪੁੰਨ ਲੋਕਾਂ, ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਸਤਕਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈਂ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਰਾਜ ਧਰਮ, ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਭਲਾਈ, ਤੇ ਰਾਜ ਦੇ ਸੁਚਾਰੂ ਚਲਣ ਲਈ, ਇਕ-ਇਕ ਪੱਖ 'ਤੇ ਸੁਚਿੰਤਿਤ ਤੇ ਮਮਤਾ ਭਰੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ।