ਰਾਮਚੰਦਰ ਜੀ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਭਰਤ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ—ਉਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਪੀਲਾ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤੇ ਸਰੀਰ ਕਮਜ਼ੋਰ। ਰਾਮ ਨੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਬਾਂਹ ਨਾਲ ਭਰਤ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ। ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਰਾਮ ਨੇ ਭਰਤ ਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਸੁੰਘਿਆ, ਉਸਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ, ਆਪਣੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਚੁੱਕ ਲਿਆ ਅਤੇ ਬੜੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਹਾਲ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਰਾਮ ਨੇ ਆਤਮਤਾ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, “ਪਿਆਰੇ ਭਰਾ, ਪਿਤਾ ਜੀ ਕਿੱਥੇ ਹਨ ਜੋ ਤੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ? ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ। ਹਾਏ, ਕਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਹੋ ਗਿਆ, ਭਰਤ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਦੂਰੋਂ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ; ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾ ਰੂਪ ਅਣਜਾਣਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਹੈ—ਕਿਉਂ, ਪੁੱਤ, ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹੈਂ? ਕੀ ਰਾਜਾ ਜੀ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਿਆਰੇ, ਜੋ ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਆ ਗਿਆ? ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੈ? ਭਲਾ, ਤੇਰਾ ਰਾਜ, ਜੋ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਵਾਰਸਤ ਹੈ, ਕਿਤੇ ਖਤਮ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਗਿਆ? ਕੀ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ? ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਜੋ ਸੱਚ ਦੇ ਪੱਕੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਜਸੂਯ ਤੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨ ਕੀਤੇ, ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹਨ—ਕੀ ਉਹ ਚੰਗੇ ਹਨ? ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਗਿਆਨੀ ਤੇ ਸਦਾ ਧਰਮਾਤਮਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਹਨ, ਕੀ ਉਹ ਆਦਰ ਪਾ ਰਹੇ ਹਨ? ਪਿਆਰੇ, ਕੀ ਕੌਸਲਿਆ ਮਾਤਾ, ਸੁਮਿਤਰਾ ਜੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਉੱਚ ਕੁਲ ਵਾਲੀ ਰਾਣੀ ਕੈਕਈ, ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਸੁਖੀ ਹਨ? ਕੀ ਤੇਰਾ ਕੁਲਪੁਰੋਹਿਤ, ਜੋ ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ, ਗਿਆਨੀ, ਨਿਰਵੈਰੀ ਤੇ ਨਿਰਪੱਖ ਹੈ, ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆਦਰ ਪਾ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਕੀ ਤੂੰ ਅੱਗੀਆਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ, ਯਜਨਾਂ ਦੀ ਸਮਝ, ਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਆਹੂਤੀਆਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ? ਕੀ ਤੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਪਿਤਾ, ਮਾਤਾ, ਅਧਿਆਪਕ, ਵੱਡਿਆਂ, ਵੈਦਾਂ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਯਥਾ ਯੋਗ ਆਦਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈਂ? ਕੀ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਸ਼ਸਤਰ-ਗਿਆਨ, ਰਾਜਨੀਤੀ ਤੇ ਧਨ-ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਵਜੋਂ ਮੰਨਿਆ ਹੈ? ਕੀ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀ ਉਹ ਚੁਣੇ ਹਨ ਜੋ ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਬਹਾਦਰ, ਗਿਆਨੀ, ਆਤਮ-ਸੰਯਮੀ, ਉੱਚ ਕੁਲ ਵਾਲੇ, ਚਤੁਰ ਤੇ ਸਮਝਦਾਰ ਹਨ? ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜਿਆਂ ਲਈ ਜਿੱਤ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਚੰਗੀ ਸਲਾਹ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਜਦ ਉਹ ਸਲਾਹਕਾਰ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਤੇ ਗੁਪਤ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਹੋਣ। ਕੀ ਤੂੰ ਨੀਂਦ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਆ ਜਾਂਦਾ? ਕੀ ਤੂੰ ਸਮੇਂ ਉੱਤੇ ਉੱਠਦਾ ਹੈਂ? ਕੀ ਤੂੰ ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੁੱਦਿਆਂ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈਂ? ਕੀ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਫੈਸਲੇ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਇਕੱਲੇ ਜਾਂ ਬਹੁਤਿਆਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ? ਜਦ ਤੂੰ ਸਲਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ, ਕੀ ਉਹ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ? ਕੀ ਤੂੰ, ਰਾਘਵ, ਛੋਟੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਵੱਡਾ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ, ਬਿਨਾਂ ਦੇਰੀ ਕੀਤੇ? ਕੀ ਤੇਰੇ ਸਭ ਕੰਮ ਜਾਂ ਜੋ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਨੇਕ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹਨ? ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਉਹ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਜੋ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਾ ਹੋਣ। ਪਿਆਰੇ, ਕੀ ਤੂੰ ਤਰਕ ਜਾਂ ਮੰਤਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ, ਕੋਈ ਅਜਿਹੀ ਗੁਪਤ ਸਲਾਹ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ ਜੋ ਤੂੰ ਜਾਂ ਤੇਰੇ ਮੰਤਰੀ ਨਹੀਂ ਦੱਸੀ? ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਇੱਕ ਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ ਹਜ਼ਾਰ ਮੂਰਖਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੀਆ ਲੱਗਦਾ ਹੈ? ਕਿਉਂਕਿ ਮੁਸ਼ਕਲ ਵੇਲੇ ਇੱਕ ਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ ਵੱਡਾ ਲਾਭ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਾਂ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮੂਰਖਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਰਹਿਣ ਨਾਲ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸਹਾਰਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਇਕੋ ਇਕ ਚਤੁਰ, ਬਹਾਦਰ, ਨਿਪੁੰਨ ਤੇ ਸਮਝਦਾਰ ਮੰਤਰੀ ਵੀ ਰਾਜ ਜਾਂ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕੀ ਤੇਰੇ ਮੁੱਖ ਸੇਵਕ ਵੱਡੇ ਕੰਮਾਂ ਤੇ, ਮੱਧਮ ਯੋਗਤਾ ਵਾਲੇ ਮੱਧਮ ਕੰਮਾਂ ਤੇ, ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨੀਵਾਂ ਸਥਾਨ ਵਾਲੇ ਛੋਟੇ ਕੰਮਾਂ ਤੇ ਲਾਏ ਹਨ? ਕੀ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀ ਉਹ ਚੁਣੇ ਹਨ ਜੋ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਸ਼ੁੱਧ, ਪਿਤਾ-ਦਾਦਾ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਵਾਲੇ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਲੋਕ ਹਨ? ਕੈਕਈ ਪੁੱਤਰ, ਕੀ ਤੇਰੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਤੇਰੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਤੇਰਾ ਰਾਜ ਕਠੋਰ ਦੰਡ ਤੇ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਪ੍ਰਜਾ ਕਰਕੇ ਵਿਗੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ? ਕੀ ਤੇਰੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਤੈਨੂੰ ਗਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ, ਜਾਂ ਔਰਤਾਂ ਤੈਨੂੰ ਕਠੋਰ ਦਾਨ ਲੈਣ ਤੇ ਮੋਹ ਵਾਲਾ ਸਮਝ ਕੇ ਤਿਆਗ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹੀਆਂ? ਜੇ ਕੋਈ ਚਾਲਾਕ, ਦੂਤ, ਮੰਤਰੀ ਜਾਂ ਵੈਦ, ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਭਰਸ਼ਟ ਕਰੇ, ਨਿਰਭੀਕ ਤੇ ਅਧਿਕਾਰ-ਲੋਭੀ ਹੋਵੇ, ਉਸਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਘਾਤਕ ਹੈ—ਉਸਨੂੰ ਤਾੜਨਾ ਯੋਗ ਸਮਝ। ਕੀ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਦਾ ਸੈਨਾਪਤੀ ਉਹ ਚੁਣਿਆ ਹੈ ਜੋ ਨਿਡਰ, ਬਹਾਦਰ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ, ਅਡੋਲ, ਸ਼ੁੱਧ, ਉੱਚ ਕੁਲ ਵਾਲਾ, ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਤੇ ਸਮਰਥ ਹੈ? ਕੀ ਤੇਰੇ ਮੁੱਖ ਯੋਧੇ ਮਜ਼ਬੂਤ, ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਖਤਰੇ ਵਿੱਚ ਅਜ਼ਮਾਏ ਹੋਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੀ ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਯਥੋਚਿਤ ਆਦਰ ਕਰਦਾ ਹੈਂ? ਕੀ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਉੱਤੇ ਰੋਟੀ ਤੇ ਤਨਖਾਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈਂ, ਬਿਨਾਂ ਦੇਰੀ ਕੀਤੇ? ਕਿਉਂਕਿ ਜੇ ਰੋਟੀ ਤੇ ਤਨਖਾਹ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸੈਨਿਕ ਗੁੱਸੇ ਤੇ ਭਰਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਰਾਜੇ ਲਈ ਵੱਡੀ ਮੁਸੀਬਤ ਹੈ। ਕੀ ਸਾਰੇ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਮੁੱਖ, ਤੇਰੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਹਨ? ਕੀ ਉਹ ਪੂਰੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਲਈ ਜਾਨ ਦੇਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹਨ? ਕੀ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਦੂਤ ਵਜੋਂ ਕਿਸੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ, ਨਿਪੁੰਨ, ਚਤੁਰ ਤੇ ਵਾਕਚਾਤੁਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਹੈ ਜੋ ਤੇਰੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਗੱਲ ਕਰੇ, ਹੇ ਗਿਆਨੀ ਭਰਤ? ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਉਹ ਅਠਾਰਾਂ ਅਹੁਦੇ—ਦਸ ਆਪਣੇ ਪਾਸ, ਪੰਜ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਪਾਸ—ਹਰੇਕ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਗੁਪਤਚਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਤਾ ਹਨ, ਜੋ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ? ਕੀ ਤੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈਂ ਜੋ ਤੇਰੇ ਭਲੇ ਦੇ ਨਹੀਂ, ਜਾਂ ਜੋ ਵਿਰੋਧੀ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਨੂੰ ਹਲਕੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ, ਹੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਨਾਸਕ? ਪੁੱਤ, ਕੀ ਤੂੰ ਵੈਸਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ? ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਬੱਚੇ ਵਰਗੇ ਵਿਅਕਤੀ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਸਮਝਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਨਿਰਥਕ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਿਪੁੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮੁੱਖ ਧਰਮ-ਸ਼ਾਸਤਰ ਉਪਲਬਧ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਮੂਰਖ, ਥੋੜ੍ਹੀ ਤਰਕ ਸਿੱਖ ਕੇ, ਵਿਅਰਥ ਬੋਲਦੇ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਪਿਤਾ, ਕੀ ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਂ 'ਸੱਚ' ਹੈ, ਜੋ ਸਾਡੇ ਬਹਾਦਰ ਪੂਰਵਜਾਂ ਵਲੋਂ ਵਸਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਦਰਵਾਜਿਆਂ, ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਜੇ ਵੀ ਖਿੜ ਰਿਹਾ ਹੈ?” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਚਿੰਤਾ, ਪ੍ਰੇਮ ਤੇ ਰਾਜਧਰਮ ਦੇ ਸਵਾਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੂਰੀ ਕਲਿਆਣ-ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ।