ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਭਰਤ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਪਛਾਣਣਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਸੀ। ਭਰਤ ਜਟਾਵਾਂ ਵਾਲੇ, ਵਲਕਲ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗੇ ਪਏ ਸਨ—ਉਹ ਐਵੇਂ ਲੱਗ ਰਹੇ ਸਨ ਜਿਵੇਂ ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਸੂਰਜ ਥੱਕ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਭਰਤ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਪੀਲਾ ਪਿਆ ਸੀ, ਸਰੀਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਤਦ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਭਰਤ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਲਿਆ। ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਰਾਮ ਨੇ ਭਰਤ ਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਸੁੰਘਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ, ਆਪਣੇ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾਇਆ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗ ਪਏ। "ਪਿਆਰੇ ਭਰਾ, ਪਿਤਾ ਜੀ ਕਿੱਥੇ ਹਨ, ਜੋ ਤੂੰ ਇਥੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ? ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ।" ਰਾਮ ਨੇ ਆਹ ਭੀ ਕਿਹਾ, "ਇੰਨਾ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਭਰਤ ਨੂੰ ਦੂਰੋਂ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾ ਇਹ ਰੂਪ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਦੱਸ, ਪਿਆਰੇ, ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਆਇਆ ਹੈਂ?" ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਪਿਆਰੇ, ਕੀ ਰਾਜਾ ਜੀ ਹਾਲੇ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਆ ਗਿਆ? ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਦੇ ਕਾਰਨ ਰਾਜਾ ਨੇ ਅਚਾਨਕ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ?" ਰਾਮ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਸੁਜਣ, ਤੇਰਾ ਰਾਜ, ਜੋ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਵਾਰਸਤ ਹੈ, ਕਿਤੇ ਖੋ ਨਹੀਂ ਗਿਆ?" "ਪਿਆਰੇ, ਕੀ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ ਵਚਨ ਵਾਲੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈਂ?" "ਕੀ ਸੱਚੇ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਜਸੂਯ ਤੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਯ ਕੀਤੇ, ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡਿੱਗ ਹਨ, ਚੰਗੇ ਹਨ?" "ਕੀ ਵਿਦਵਾਨ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੁਰੂ ਦੀ ਤੂੰ ਯਥੋਚਿਤ ਇੱਜ਼ਤ ਕਰਦਾ ਹੈਂ?" "ਪਿਆਰੇ, ਕੀ ਕੌਸਲਿਆ, ਸੁਮਿਤਰਾ—ਜੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਹੈ—ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਰਾਣੀ ਕੈਕਈ ਵੀ ਸੁਖੀ ਹਨ?" "ਕੀ ਤੇਰਾ ਕੁਲਪੁਜਾਰੀ, ਜੋ ਵਿਧਵਾਨ, ਨਿਰਲੋਭ, ਨਿਰਪੱਖ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਹੈ, ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆਦਰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ?" "ਕੀ ਤੂੰ ਅੱਗੀਆਂ ਦੀ ਯਥਾ-ਵਿਧੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਰੱਖਦਾ ਹੈਂ, ਸਮਝਦਾਰ ਤੇ ਸਿੱਧਾ ਹੈਂ, ਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਹਵਨ ਹੋਣਾ ਤੇ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਸਮੇਂ ਤੇ ਕਰਦਾ ਹੈਂ?" "ਕੀ ਤੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਪਿਤਾ, ਮਾਤਾ, ਅਧਿਆਪਕ, ਵੱਡਿਆਂ, ਵੈਦਾਂ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਯਥੋਚਿਤ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈਂ?" "ਕੀ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ, ਜੋ ਸ਼ਸਤਰ ਵਿਦਿਆ, ਨੀਤੀ ਤੇ ਧਨ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੈ, ਯਥੋਚਿਤ ਮੰਨਦਾ ਹੈਂ?" "ਕੀ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀ ਉਹ ਰੱਖੇ ਹਨ ਜੋ ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਹੀ ਬਹਾਦਰ, ਵਿਦਵਾਨ, ਸਵੈ-ਨਿਯੰਤਰਿਤ, ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੇ, ਤੇਜੀ ਨਾਲ ਸਮਝਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਚੁਸਤ ਹਨ?" "ਕਿਉਂਕਿ, ਰਘੁਕੁਲ ਪੁੱਤ੍ਰ, ਜੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸੁਚਿੰਤਤ ਮੰਤਰਣਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਉਥੇ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।" "ਕੀ ਤੂੰ ਨੀਂਦ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਸਮੇਂ ਤੇ ਉੱਠਦਾ ਹੈਂ, ਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭੀ ਗੁਪਤ ਮਾਮਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈਂ?" "ਕੀ ਤੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਨਾ ਹੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ, ਤੇ ਜਦ ਮੰਤਰਣਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ?" "ਕੀ ਤੂੰ, ਰਘੁਕੁਲਪਤੀ, ਘੱਟ ਜਤਨ ਨਾਲ ਵੱਡਾ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈਂ, ਵਿਲੰਬ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ?" "ਕੀ ਤੇਰੇ ਸਭ ਕੰਮ ਜਾਂ ਜੋ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਨੇਕ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹਨ? ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਉਹੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਭ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੋਵੇ।" "ਪਿਆਰੇ, ਕੀ ਤੂੰ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੀ ਮੰਤਰਣਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਤੈਥੋਂ ਜਾਂ ਤੇਰੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਤੋਂ ਨਾ ਉਚਾਰੀ ਹੋਵੇ, ਤਰਕ, ਲਕੜ ਜਾਂ ਮੰਤਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ?" "ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰ ਮੂਰਖਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਇੱਕ ਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ? ਕਿਉਂਕਿ ਮੁਸ਼ਕਲ ਵੇਲੇ ਇੱਕ ਗਿਆਨੀ ਵੱਡਾ ਲਾਭ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।" "ਜੇ ਰਾਜਾ ਹਜ਼ਾਰਾਂ, ਦਸ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮੂਰਖਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਸਹੀ ਸਹਾਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।" "ਇੱਕ ਵੀ ਚਤੁਰ, ਬਹਾਦਰ, ਨਿਪੁੰਨ ਤੇ ਵਿਚਾਰਵਾਨ ਮੰਤਰੀ ਰਾਜੇ ਜਾਂ ਰਾਜ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਉੱਨਤੀ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ।" "ਕੀ ਤੇਰੇ ਮੁੱਖ ਸੇਵਕ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਮੁਤਾਬਕ, ਵੱਡੇ, ਮੱਧਮ ਤੇ ਛੋਟੇ ਕੰਮਾਂ 'ਤੇ ਲਾਏ ਹੋਏ ਹਨ?" "ਕੀ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀ ਉਹ ਚੁਣੇ ਹਨ ਜੋ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਸ਼ੁੱਧ, ਪਿਤਾ-ਦਾਦਾ ਦੀ ਲਾਇਨ ਤੋਂ ਆਏ, ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਕੰਮ ਦਿੱਤੇ ਹਨ?" "ਕੈਕੇਈ ਪੁੱਤ੍ਰ, ਕੀ ਤੇਰੇ ਮੰਤਰੀ ਤੇਰੀ ਹਕੂਮਤ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਕਠੋਰ ਦੰਡ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਬੇਚੈਨੀ ਹੈ?" "ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਪੁਜਾਰੀ, ਜਿਵੇਂ ਗਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ, ਜਾਂ ਔਰਤਾਂ, ਜਿਹੜੇ ਕਠੋਰ ਦਾਨ ਲੈ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦੇ ਹਨ, ਨਫ਼ਰਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ?" "ਜੇ ਕੋਈ ਚਲਾਕ, ਡਾਕਟਰ ਜੋ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਭਰਮਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਬਹਾਦਰ ਤੇ ਤਾਕਤ ਦਾ ਲਾਲਚੀ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੌਤ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ।" "ਕੀ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਦਾ ਸੈਨਾਪਤੀ ਉਹ ਰੱਖਿਆ ਹੈ ਜੋ ਨਿਡਰ, ਬਹਾਦਰ, ਚਤੁਰ, ਅਡਿੱਗ, ਸ਼ੁੱਧ, ਉੱਚ ਕੁਲ ਦਾ, ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਤੇ ਯੋਗ ਹੈ?" "ਕੀ ਤੇਰੇ ਮੁੱਖ ਯੋਧੇ ਤਾਕਤਵਰ, ਯੁੱਧ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਖਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪੱਕੇ ਤੇ ਯਥੋਚਿਤ ਆਦਰ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ?" "ਕੀ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਖੁਰਾਕ ਤੇ ਤਨਖਾਹ ਸਮੇਂ ਤੇ, ਬਿਨਾਂ ਦੇਰੀ, ਦੇਂਦਾ ਹੈਂ?" "ਕਿਉਂਕਿ ਜੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਫੌਜੀ ਗੁੱਸੇ ਤੇ ਬਿਗੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਰਾਜਾ ਲਈ ਵੱਡਾ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਕੀ ਸਾਰੇ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਮੁੱਖ, ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਹਨ? ਕੀ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਿਆਰੀ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਲਈ ਜਾਨ ਦੇਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹਨ?" "ਕੀ ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਦੂਤ ਉਹ ਬਣਾਇਆ ਹੈ ਜੋ ਪਿੰਡ ਦਾ, ਵਿਦਵਾਨ, ਨਿਪੁੰਨ, ਚਤੁਰ, ਤੇ ਵਾਕ-ਚਾਤੁਰ ਹੈ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ?" "ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਅੱਠਾਰਾਂ ਅਹੁਦਿਆਂ—ਦਸ ਆਪਣੇ ਪਾਸ, ਪੰਜ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਪਾਸ—ਹਰ ਇੱਕ ਲਈ ਤਿੰਨ-ਤਿੰਨ ਗੁਪਤਚਰ, ਜੋ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਅਣਜਾਣ ਹਨ, ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੈ?" "ਕੀ ਤੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈਂ ਜੋ ਤੇਰੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਤੋਂ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈਂ, ਕਦੇ ਵੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ?" "ਪੁੱਤਰ, ਕੀ ਤੂੰ ਭੋਗਵਾਦੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਸਾਥ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ? ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਬੱਚਿਆਂ ਵਰਗੇ ਮਨੁੱਖ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਸਮਝਦੇ ਹੋਏ, ਵਿਅਰਥ ਗੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਿਪੁੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।" "ਜਦੋਂ ਮੁੱਖ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰ ਉਪਲਬਧ ਹਨ, ਇਹ ਮੂਰਖ ਲੋਕ, ਥੋੜ੍ਹੀ ਬਹੁਤ ਤਰਕ ਲੈ ਕੇ, ਵਿਅਰਥ ਬੋਲਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਮੰਨਦੇ ਹੋਣ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਭਰਾ ਭਰਤ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਖ਼ੈਰੀਅਤ, ਪਰਿਵਾਰ, ਰਾਜ ਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਹਾਲਤ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ, ਚਿੰਤਾ ਤੇ ਸੂਝਵਾਨੀ ਨਾਲ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਪੁੱਛਿਆ।