ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਪਛਤਾਵਾ ਤੇ ਦੁੱਖ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਮੇਰੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ, ਜੋ ਰਾਮ ਜੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਰਾਮ ਵਾਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜੀਉਂਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਅੱਜ ਇਹ ਤਕਲੀਫ਼ਾਂ ਸਹਿ ਰਹੇ ਹਨ। ਦੁਨੀਆ ਵਲੋਂ ਧਿਕਕਾਰਿਆ ਗਿਆ ਮੇਰਾ ਇਹ ਨਿਰਦਈ ਜੀਵਨ ਕਿੰਨਾ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਕਲ ਹੋ ਕੇ, ਭਾਰਤ ਦਾ ਕਮਲ ਵਰਗਾ ਮੁਖ ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਭਿੱਜ ਗਿਆ। ਉਹ ਰੋਦਾ ਹੋਇਆ ਰਾਮ ਦੇ ਚਰਨਾਂ 'ਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਭਾਰੀ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਭਾਰਤ, ਆਪਣੇ ਦੁਖ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ "ਧਰਮਾਤਮਾ!" ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਹੀ ਉਚਾਰ ਸਕਿਆ, ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਉਹ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬੋਲ ਸਕਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਗਲਾ ਆਂਸੂਆਂ ਕਰਕੇ ਰੁਕ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਸਿਰਫ਼ "ਧਰਮਾਤਮਾ!" ਆਖਿਆ, ਪਰ ਹੋਰ ਕੁਝ ਕਹਿਣ ਜੋਗਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਵੀ ਰੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਵੀ ਰਾਮ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਨੇ ਦੋਵਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹੰਝੂ ਪੋਛ ਦਿੱਤੇ। ਫਿਰ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਤੇ ਗੁਹਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਇਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਸੂਰਜ, ਚੰਨ, ਸ਼ੁਕਰ ਤੇ ਗੁਰੂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਜੰਗਲ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਇਹ ਮਹਾਨ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਜੋ ਹਾਥੀ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਦਿਸਦੇ ਸਨ, ਇਕੱਠੇ ਵੇਖੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮੁੱਕ ਗਈ ਤੇ ਉਹ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਨਿੰਆਨਵੇਂ ਸਰਗ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਰਚੀਤਾ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਅਗਲੇ ਸਰਗ ਵਿਚ, ਰਾਮ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨਾ ਵੀ ਔਖਾ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਵਾਲ ਜਟਾਵਾਂ ਵਿਚ ਸਨ, ਉਹ ਛਾਲਿਆਂ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਪਾਏ ਹੋਏ ਸੀ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ—ਇੱਕ ਐਸਾ ਦ੍ਰਿਸ਼, ਜਿਵੇਂ ਕਲਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਸੂਰਜ ਮੰਦ ਪੈ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਪੀਲਾ ਤੇ ਸਰੀਰ ਸੁੱਕ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਂਹ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ। ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਿਰ ਸੁੰਘਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗਲੇ ਲਾਇਆ, ਆਪਣੇ ਗੋਦ ਵਿਚ ਚੁੱਕਿਆ ਤੇ ਬੜੀ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, "ਪਿਆਰੇ ਭਰਾ, ਪਿਤਾ ਜੀ ਕਿੱਥੇ ਹਨ, ਜੋ ਤੂੰ ਇਥੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ? ਜਦ ਤਕ ਉਹ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ।" "ਹਾਏ, ਕਿੰਨੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਇਥੋਂ ਦੂਰੋਂ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਰਾ ਰੂਪ ਬਿਲਕੁਲ ਅਜਿਹਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦੱਸ, ਪਿਆਰੇ, ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਆਇਆ ਹੈਂ?" "ਕੀ ਪਿਤਾ ਜੀ ਅਜੇ ਵੀ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਆ ਗਿਆ? ਜਾਂ ਕਿਤੇ ਉਹ ਦੁੱਖ ਕਰਕੇ ਅਚਾਨਕ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਛੱਡ ਗਏ ਹਨ?" "ਮਿੱਠੜੇ, ਤੇਰੀ ਰਾਜਗੱਦੀ, ਜੋ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਵਾਰਸਤ ਹੈ, ਕਿਤੇ ਗੁਆਚ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਗਈ?" "ਪਿਆਰੇ, ਕੀ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਵਚਨਬੱਧ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈਂ?" "ਕੀ ਸੱਚੇ ਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਪੱਕੇ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਚੰਗੇ ਹਨ? ਉਹ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਜਸੂਯ ਤੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨ ਕਰਾਏ, ਜੋ ਧਰਮ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਹਨ?" "ਕੀ ਵਿਦਵਾਨ ਤੇ ਸਦਾ ਧਰਮਾਤਮਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੁਰੂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਥੋਚਿਤ ਆਦਰ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਿਆਰੇ?" "ਪਿਆਰੇ, ਕੀ ਕੌਸਲਿਆ ਜੀ, ਸੁਮਿਤਰਾ ਜੀ—ਜੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਹਨ—ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਰਾਣੀ ਕੈਕਈ ਵੀ ਸੁਖੀ ਹਨ?" "ਕੀ ਤੇਰਾ ਕੁਲਪੁਰੋਹਿਤ, ਜੋ ਸੰਯਮੀ, ਵਿਦਵਾਨ, ਦੋਖਰਹਿਤ ਤੇ ਨਿਰਪੱਖ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਦਰ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਹੈ?" "ਕੀ ਤੂੰ ਅੱਗਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਤੇ ਯਜਨ-ਕਰਮ ਵਿਚ ਚੁਸਤ ਹੈਂ, ਸਮੇਂ ਤੇ ਜੋ ਚੜ੍ਹਾਉਣਾ ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਉਣਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਮਝ ਕੇ ਕਰਦਾ ਹੈਂ?" "ਕੀ ਤੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਪਿਤਾ, ਮਾਤਾ, ਅਧਿਆਪਕ, ਵੱਡਿਆਂ, ਵੈਦ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਯਥੋਚਿਤ ਸੇਵਾ ਤੇ ਆਦਰ ਕਰਦਾ ਹੈਂ?" "ਕੀ ਤੂੰ ਅਜਿਹੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਿੱਖਿਆਕਾਰ ਬਣਾਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਵਿਦਿਆ, ਰਾਜਨੀਤੀ ਤੇ ਧਨ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋਵੇ?" "ਕੀ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀ ਉਹ ਚੁਣੇ ਹਨ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਵਾਂਗ ਹੀ ਬਹਾਦਰ, ਵਿਦਵਾਨ, ਸੰਯਮੀ, ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੇ, ਸੁਝਾਣ ਤੇ ਸਮਝਦਾਰ ਹਨ?" "ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ, ਰਾਜਿਆਂ ਲਈ ਜਿੱਤ ਦਾ ਮੂਲ ਚੰਗੀ ਸਲਾਹ ਹੈ, ਜੋ ਮੰਤਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਦਿਆਵਾਨ ਤੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।" "ਕੀ ਤੂੰ ਆਲਸੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਗਿਆ? ਕੀ ਤੂੰ ਸਮੇਂ ਤੇ ਉੱਠ ਜਾਂਦਾ ਹੈਂ? ਕੀ ਤੂੰ ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤਲੇ ਪਹਰ ਵਿਚ ਵੀ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਗੁੱਝਲ ਵਿਚ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈਂ?" "ਕੀ ਤੂੰ ਇਕੱਲਾ ਜਾਂ ਬਹੁਤਿਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲ-ਬਾਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ? ਜਦ ਤੂੰ ਸਲਾਹ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ, ਕੀ ਤੇਰਾ ਯੋਜਨਾ ਰਾਜ ਵਿਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ?" "ਕੀ ਤੂੰ, ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ, ਜੋ ਕੰਮ ਘੱਟ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਵੱਡਾ ਲਾਭ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਜਲਦੀ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ, ਵਿਲੰਬ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ?" "ਕੀ ਤੇਰੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਜਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਏ ਕੰਮ ਤੇਰੇ ਚੰਗੇ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹਨ? ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਾ ਹੋਣ।" "ਪਿਆਰੇ, ਕੀ ਤੂੰ ਤਰਕ, ਅਨੁਮਾਨ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਅਜਿਹੀ ਸਲਾਹ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਜਾਂ ਤੇਰੇ ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਹੀਂ ਆਈ?" "ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਇੱਕ ਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ ਹਜ਼ਾਰ ਮੂਰਖਾਂ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਲੱਗਦਾ ਹੈ? ਕਿਉਂਕਿ ਇਕ ਗਿਆਨੀ, ਮੁਸ਼ਕਲ ਸਮੇਂ ਵਿਚ, ਵੱਡਾ ਲਾਭ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।" "ਭਾਵੇਂ ਰਾਜਾ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਾਂ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮੂਰਖਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰ ਲਵੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਵੀ ਸਹਾਰਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।" "ਇਕ ਚਤੁਰ, ਬਹਾਦਰ, ਨਿਪੁੰਨ ਤੇ ਸਮਝਦਾਰ ਮੰਤਰੀ ਵੀ ਰਾਜਾ ਜਾਂ ਰਾਜ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ।" "ਕੀ ਤੇਰੇ ਮੁੱਖ ਸੇਵਕ ਵੱਡੇ ਕੰਮਾਂ ਤੇ, ਮੱਧਮ ਯੋਗਤਾ ਵਾਲੇ ਮੱਧਮ ਕੰਮਾਂ ਤੇ, ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਲੇ ਛੋਟੇ ਕੰਮਾਂ ਤੇ ਲਾਏ ਗਏ ਹਨ?" "ਕੀ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀ ਉਹ ਚੁਣੇ ਹਨ, ਜੋ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਪਵਿੱਤਰ, ਪਿਤਾ ਤੇ ਦਾਦਾ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਦੇ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਕੰਮ ਦਿੱਤੇ ਹਨ?" "ਕੈਕਈ ਪੁੱਤਰ, ਕੀ ਤੇਰੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਤੇਰੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਤੇਰਾ ਰਾਜ ਕਠੋਰ ਦੰਡ ਤੇ ਦੁਖੀ ਲੋਕਾਂ ਕਰਕੇ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ?" "ਕੀ ਤੇਰੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਤੈਨੂੰ ਅਪਮਾਨਤ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਪਤਿਤ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ, ਜਾਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਤੈਨੂੰ ਨਿੰਦਤ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਸਖ਼ਤ ਦਾਨ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ?" "ਜੋ ਚਾਲਾਕੀ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਨੌਕਰਾਂ ਨੂੰ ਭੜਕਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵੈਦ, ਬਹਾਦਰ ਤੇ ਸੱਤਾ ਦਾ ਲਾਲਚੀ ਹੈ—ਜੇ ਉਹ ਸਜ਼ਾ ਨਾ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਰਨ ਯੋਗ ਹੈ।" "ਕੀ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਸੈਨਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਜੋਂ ਐਸਾ ਵਿਅਕਤੀ ਚੁਣਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਨਿਡਰ, ਬਹਾਦਰ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ, ਡਿੱਠ, ਪਵਿੱਤਰ, ਉੱਚ ਕੁਲ ਦਾ, ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਨਿਸ਼ਠਾ ਵਾਲਾ ਤੇ ਯੋਗ ਹੈ?" "ਕੀ ਤੇਰੇ ਮੁੱਖ ਯੋਧੇ ਤਾਕਤਵਰ, ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਖ਼ਤਰੇ ਵਿਚ ਅਜ਼ਮਾਏ ਹੋਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੀ ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਥੋਚਿਤ ਆਦਰ ਤੇ ਸਨਮਾਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈਂ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਲਾ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਖੈਰ-ਖ਼ਬਰ ਲੈਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਤੇ ਰਾਜਕਾਜ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ, ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਖੈਰ-ਅਫ਼ੀਅਤ, ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਮੂਲ ਉੱਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।