ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੇ ਦਿਨਾਂ ਦੀਆਂ ਯਾਦਾਂ ਉੱਭਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ, "ਜਿਸ ਰਾਮ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਕਦੇ ਸੁਗੰਧਤ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਅੱਜ ਉਹੀ ਮਹਾਨ ਰਾਮ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਿਪਟਿਆ ਹੋਇਆ ਕਿਵੇਂ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਹੈ?" ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦਿੱਤਾ, "ਮੇਰੇ ਕਰਕੇ, ਆਰਾਮਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਉਣ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਅੱਜ ਇਹ ਦੁੱਖ ਸਹਿਣਾ ਪਿਆ। ਹਾਏ, ਮੇਰੀ ਇਹ ਨਿਰਦਈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਨੇ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਹੈ!" ਇਹ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ, ਭਾਰਤ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਭਿੱਜ ਗਿਆ ਤੇ ਉਹ ਰੋ ਪਿਆ। ਉਹ ਰੋਦਿਆਂ ਹੋਇਆ, ਰਾਮ ਦੇ ਚਰਨਾਂ 'ਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਭਾਰਤ, ਆਪਣੇ ਹੰਝੂਆਂ ਕਰਕੇ ਸਿਰਫ "ਆਪ ਜੀ!" ਹੀ ਆਖ ਸਕਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਗਲਾ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਰੁਕ ਗਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਉਹ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਕੁਝ ਹੋਰ ਨਾਂ ਬੋਲ ਸਕਿਆ। ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਵੀ ਰੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਵੀ ਰਾਮ ਦੇ ਪੈਰਾਂ 'ਚ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੰਝੂ ਪੌਂਝ ਦਿੱਤੇ। ਫਿਰ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਤੇ ਗੁਹਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਇਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਸ਼ੁਕਰ ਤੇ ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਜੰਗਲ ਦੇ ਵਾਸੀਏਂ ਨੇ ਇਹ ਮਹਾਨ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਨੂੰ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੇ ਖੁਸ਼ੀ ਭੁੱਲ ਗਏ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਹੰਝੂ ਆ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਨਿਰਣੇ ਸੱਤਾਨਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਇਆ। ਜਦ ਰਾਮ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਪਛਾਣ ਆਇਆ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਾਲ ਜਟਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਜਕੜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਹ ਛਾਲਿਆਂ ਵਾਲਾ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ—ਜਿਵੇਂ ਯੁੱਗ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਸੂਰਜ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਆ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਪਛਾਣਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਮਲਿਨ ਤੇ ਸਰੀਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਫੜ ਲਿਆ। ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਰਾਮ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਸੁੰਘਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗਲੇ ਲਾਇਆ, ਚੁੱਕ ਕੇ ਆਪਣੇ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾ ਲਿਆ ਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, "ਪੁੱਤ, ਪਿਤਾ ਜੀ ਕਿਥੇ ਹਨ, ਜੋ ਤੂੰ ਇਥੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ? ਜਦ ਤੱਕ ਪਿਤਾ ਜੀ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ। ਹਾਏ, ਕਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਹੋ ਗਿਆ, ਅੱਜ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਇੱਥੋਂ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾ ਰੂਪ ਬਿਲਕੁਲ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਪੁੱਤ, ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਆਇਆ ਹੈਂ?" "ਕੀ ਰਾਜਾ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਆ ਗਿਆ? ਜਾਂ ਰਾਜਾ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਟੁੱਟ ਕੇ, ਅਚਾਨਕ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਛੱਡ ਗਏ ਹਨ?" "ਪਿਆਰੇ, ਕੀ ਤੇਰਾ ਰਾਜ, ਜੋ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਤਮ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਗਿਆ?" "ਪਿਆਰੇ, ਕੀ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਦੇ ਪੱਕੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈਂ?" "ਕੀ ਸਚ ਦੇ ਪੱਕੇ, ਰਾਜਸੂਯ ਤੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡਿੱਗ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਠੀਕ ਹਨ?" "ਕੀ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਮਹਾਨ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਤੇ ਸਦਾ ਧਰਮੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੇ ਤੇਰੇ ਆਚਾਰਯ ਨੂੰ ਯਥੋਚਿਤ ਸਤਕਾਰ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਹੈ?" "ਪਿਆਰੇ, ਕੀ ਕੌਸਲਿਆ ਮਾਤਾ, ਸੁਮਿਤਰਾ ਮਾਤਾ ਤੇ ਪੁੱਤਾਂ ਦੀ ਮਾਂ, ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਰਾਣੀ ਕੈਕੇਈ ਵੀ ਖੁਸ਼ ਹਨ?" "ਕੀ ਤੇਰਾ ਕੁਲਗੁਰੂ, ਜੋ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਾਲਾ, ਗਿਆਨਵਾਨ, ਡੂੰਘਾ ਤੇ ਨਿਰਪੱਖ ਹੈ, ਤੇਰੇ ਵਲੋਂ ਆਦਰ ਪਾ ਰਿਹਾ ਹੈ?" "ਕੀ ਤੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅੱਗੀਆਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਤੇ ਸਿੱਧਾ ਹੈਂ, ਤੇ ਜੋ ਹੋਣਾ ਤੇ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਕਰਦਾ ਹੈਂ?" "ਕੀ ਤੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਪਿਤਾ, ਮਾਤਾ, ਅਧਿਆਪਕਾਂ, ਵੱਡਿਆਂ, ਵੈਦਾਂ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਯਥੋਚਿਤ ਆਦਰ ਕਰਦਾ ਹੈਂ?" "ਕੀ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਸਿੱਖਿਆਕਾਰ ਨੂੰ, ਜੋ ਸ਼ਸਤਰ ਵਿਦਿਆ, ਰਾਜਨੀਤੀ ਤੇ ਧਨ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੀਣ ਹੈ, ਯਥੋਚਿਤ ਸਤਕਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈਂ?" "ਕੀ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀ ਉਹ ਚੁਣੇ ਹਨ ਜੋ ਤੈਥੋਂ ਵਾਂਗ ਬਹਾਦਰ, ਗਿਆਨਵਾਨ, ਸਯਾਮ, ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੇ, ਤੇ ਸਮਝਦਾਰ ਹਨ?" "ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜਾ ਲਈ ਜਿੱਤ ਦਾ ਮੂਲ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਹੈ, ਜਦ ਉਹ ਵਿਦਵਾਨ ਤੇ ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋਣ।" "ਕੀ ਤੂੰ ਅਲਸੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਗਿਆ? ਕੀ ਤੂੰ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਉੱਠਦਾ ਹੈਂ? ਕੀ ਤੂੰ ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤਲੇ ਪਹਰ ਵਿਚ ਵੀ ਮੁੱਲਾਂ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈਂ?" "ਕੀ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਮਾਮਲੇ ਕਦੇ ਇਕੱਲੇ ਵਿਚ, ਕਦੇ ਬਹੁਤਿਆਂ ਨਾਲ, ਵਿਚਾਰਦਾ ਹੈਂ? ਜਦ ਤੂੰ ਸਲਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ, ਕੀ ਤੇਰੀ ਯੋਜਨਾ ਰਾਜ ਵਿਚ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ?" "ਕੀ ਤੂੰ, ਰਾਘਵ, ਘੱਟ ਉੱਦਮ ਤੇ ਵੱਧ ਫਲ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਕੇ, ਝਟਪਟ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ?" "ਕੀ ਤੇਰੇ ਨੇਕ ਰਾਜਵਾਸੀ, ਤੇਰੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਜਾਂ ਜੋ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਜਾਣਦੇ ਹਨ? ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਨੇ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਲੁਕਵੇਂ ਹੋਣ।" "ਕੀ ਤੂੰ, ਸੋਚ ਕੇ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ, ਕੋਈ ਅਜਿਹੀ ਸਲਾਹ ਲੱਭ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ ਜੋ ਤੇਰੇ ਜਾਂ ਤੇਰੇ ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਹੀਂ ਆਈ?" "ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰ ਮੂਰਖਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਇਕ ਗਿਆਨਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ? ਮੁਸ਼ਕਲ ਵੇਲੇ ਇਕ ਵਿਦਵਾਨ ਬਹੁਤ ਫਾਇਦਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।" "ਜੇਕਰ ਰਾਜਾ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਾਂ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮੂਰਖਾਂ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸਹਾਰਾ ਨਹੀਂ।" "ਇਕ ਹੀ ਮੰਤਰੀ, ਜੋ ਸਮਝਦਾਰ, ਬਹਾਦਰ, ਕੁਸ਼ਲ ਤੇ ਵਿਵੇਕਸ਼ੀਲ ਹੋਵੇ, ਰਾਜੇ ਜਾਂ ਰਾਜ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਤਰੱਕੀ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ।" "ਕੀ ਤੇਰੇ ਮੁੱਖ ਸੇਵਕ ਵੱਡੇ ਕੰਮਾਂ ਤੇ, ਮੱਧਮ ਯੋਗਤਾ ਵਾਲੇ ਮੱਧਮ ਕੰਮਾਂ ਤੇ, ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਲੇ ਸੇਵਕ ਛੋਟੇ ਕੰਮਾਂ ਤੇ ਲਾਏ ਹਨ?" "ਕੀ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀ ਉਹ ਚੁਣੇ ਹਨ ਜੋ ਦੋਸ਼ ਰਹਿਤ, ਪਵਿੱਤਰ, ਪਿਤਾ-ਦਾਦਾ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਹਨ, ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਕੰਮ ਦਿੱਤੇ ਹਨ?" "ਕੈਕੇਈ ਪੁੱਤਰ, ਕੀ ਤੇਰੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਤੇਰੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਤੇਰਾ ਰਾਜ ਸਖ਼ਤ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਨਾਲ ਉਲਝਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ?" "ਕੀ ਤੇਰੇ ਪੁਰੋਹਿਤ, ਤੈਨੂੰ ਪਤਿਤ ਸਮਝ ਕੇ, ਤੇਤੋਂ ਨਫ਼ਰਤ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ? ਜਾਂ ਤੂੰ ਔਰਤਾਂ ਵਲੋਂ, ਜਿਹੜਾ ਸਖ਼ਤ ਦਾਨ ਲੈਂਦਾ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ, ਵਾਂਗ ਤਿਆਗਿਆ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਗਿਆ?" "ਜੋ ਚਾਲਾਕੀ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਦੂਸਰੇ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਵਿਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਵੈਦ, ਬਹਾਦਰ ਤੇ ਸੱਤਾ ਦਾ ਭੁੱਖਾ ਹੋਵੇ—ਜੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਨਾ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਮੌਤ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ।" "ਕੀ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਦਾ ਸਿਪਾਹਸਾਲਾਰ ਉਹ ਚੁਣਿਆ ਹੈ ਜੋ ਨਿਡਰ, ਬਹਾਦਰ, ਅਕਲਮੰਦ, ਅਡਿੱਗ, ਪਵਿੱਤਰ, ਉੱਚ ਕੁਲ ਦਾ, ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਤੇ ਯੋਗ ਹੈ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਲਗਾ ਕੇ, ਪਿਆਰ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਇਕ-ਇਕ ਗੱਲ ਪੁੱਛੀ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਦੀ ਖੈਰੀਅਤ ਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।