ਇੱਕ ਵਾਰ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜਾ ਸੀ। ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਸੀ ਕਿ ਜਿਸ ਰਾਮ ਨੇ ਯਥਾ-ਵਿਧੀ ਯਜਨਾਂ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ਪੂਣ ਕਮਾਇਆ, ਉਹ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਕਠੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਧਰਮ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਰਾਮ ਦੇ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਕਦੇ ਮਹਿੰਗਾ ਚੰਦਨ ਲਗਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖ ਦਾ ਸਰੀਰ ਅੱਜ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਮੇਰੇ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ—ਜੋ ਸਦਾ ਸੁਖ-ਸਹੂਲਤਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ—ਇਹ ਦੁਖ ਸਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਨਿਰਦਈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੇ ਲਾਹਨਤ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆਂ ਨੇ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਾਰਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਦਾ ਕੰਵਲ ਵਰਗਾ ਚਿਹਰਾ ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਰੋਦਾ ਹੋਇਆ ਰਾਮ ਦੇ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਦੁਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਮਹਾਨ ਭਾਰਤ ਨੇ "ਮਹਾਨ ਪੁਰਖ!" ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਵਾਰ ਹੀ ਕਹਿ ਸਕਿਆ; ਉਸ ਤੋਂ ਹੋਰ ਕੁਝ ਬੋਲਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਗਲੇ 'ਚ ਅੰਸੂਆਂ ਕਾਰਨ ਰੁਕਾਵਟ ਆ ਗਈ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ "ਮਹਾਨ ਪੁਰਖ!" ਹੀ ਕਹਿ ਸਕਿਆ; ਹੋਰ ਬੋਲਣ ਦੀ ਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਵੀ, ਰੋਦਾ ਹੋਇਆ, ਰਾਮ ਦੇ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਨਮ ਸਕਿਆ। ਰਾਮ ਨੇ ਦੋਨਾਂ ਭਰਾਤਾਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਸੂ ਪੂੰਝੇ। ਫਿਰ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਤੇ ਗੁਹਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਇਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਜੰਗਲ 'ਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ 'ਚ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ, ਸ਼ੁਕਰ ਤੇ ਗੁਰੂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਾਜੇ, ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਸਨਮਾਨਤ, ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ 'ਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਤਾਂ ਜੰਗਲ ਦੇ ਵਾਸੀ ਵੀ, ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ੀ ਛੱਡ ਕੇ, ਅੰਸੂਆਂ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਨਵਵੇਂ ਸਤਾਂਵੇਂ ਸਰਗਾ, ਜੋ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਹੈ, ਇਥੇ ਮੁਕਦੀ ਹੈ। ਅਗਲੇ ਸਰਗਾ ਵਿੱਚ, ਰਾਮ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਪਰ ਪਛਾਣਨਾ ਔਖਾ ਸੀ—ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਜਟਾਵਾਂ, ਛਾਲ ਦੀ ਪੋਸ਼ਾਕ, ਹੱਥ ਜੋੜੇ ਹੋਏ, ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ—ਜਿਵੇਂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਸੂਰਜ। ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਪੀਲਾ ਤੇ ਸਰੀਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸੀ; ਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਬਾਂਹ ਨਾਲ ਫੜ ਲਿਆ। ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਸੁੰਘਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ, ਆਪਣੇ ਘੁਟਨ 'ਤੇ ਬਿਠਾਇਆ, ਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ: "ਪਿਆਰੇ, ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਕਿੱਥੇ ਹਨ, ਜੋ ਤੂੰ ਜੰਗਲ ਆ ਗਿਆ? ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਜੀਵਤ ਹਨ, ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।" "ਅਹਾ, ਕਿੰਨੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਦੂਰੋਂ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ; ਜੰਗਲ 'ਚ ਉਸ ਦੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਅਜਾਣੀ ਹੈ—ਪਿਆਰੇ, ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਆਇਆ?" "ਕੀ ਰਾਜਾ ਜੀਵਤ ਹਨ, ਪਿਆਰੇ, ਜੋ ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਆਇਆ? ਜਾਂ ਰਾਜਾ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਅਚਾਨਕ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਚਲੇ ਗਏ?" "ਮ੍ਰਦੁਭਾਵੀ, ਕੀ ਤੇਰਾ ਰਾਜ, ਜੋ ਬੱਚੇ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਹੈ, ਖੋਇਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ?" "ਪਿਆਰੇ, ਕੀ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਵਚਨਾਂ 'ਤੇ ਸਥਿਰ ਹਨ?" "ਕੀ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਜੋ ਸੱਚ 'ਤੇ ਅਡੋਲ ਹਨ, ਚੰਗੇ ਹਨ? ਉਹ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਜਸੂਯ ਤੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨ ਕੀਤੇ, ਧਰਮ 'ਤੇ ਸਥਿਰ?" "ਕੀ ਵਿਦਵਾਨ ਤੇ ਸਦਾ ਧਰਮਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੁਰੂ, ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਥਾ-ਯੋਗ ਆਦਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਿਆਰੇ?" "ਪਿਆਰੇ, ਕੌਸਲਿਆ ਚੰਗੀ ਹੈ, ਤੇ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਮਾਂ? ਤੇ ਕੀ ਮਹਾਨ ਰਾਣੀ ਕੈਕੇਈ ਵੀ ਖੁਸ਼ ਹੈ?" "ਕੀ ਤੇਰਾ ਘਰ ਦਾ ਪੁਜਾਰੀ, ਜੋ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਾਲਾ, ਵਿਦਵਾਨ, ਨਿਰਵੈਰ, ਤੇ ਨਿਰਪੱਖ ਹੈ, ਤੂੰ ਉਸ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਦਾ ਹੈ?" "ਕੀ ਤੂੰ ਅੱਗਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਵਿਦਵਾਨ ਹੈ, ਸਿੱਧਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਚੜ੍ਹਾਈ ਜਾਂ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਕਰਦਾ ਹੈ?" "ਕੀ ਤੂੰ ਪਿਆਰੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਪਿਤਾ, ਮਾਂ, ਅਧਿਆਪਕ, ਵੱਡੇ, ਡਾਕਟਰ, ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਯਥਾ-ਯੋਗ ਆਦਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ?" "ਕੀ ਤੂੰ, ਪਿਆਰੇ, ਆਪਣੇ ਸਿੱਖਿਆਦਾਤਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ 'ਚ ਪ੍ਰਵੀਣ, ਰਾਜਨੀਤੀ 'ਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਤੇ ਧਨ ਵਿਦਿਆ 'ਚ ਮਾਹਿਰ ਹੈ, ਯਥਾ-ਯੋਗ ਮੰਨਦਾ ਹੈ?" "ਕੀ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਵਾਂਗ ਬਹਾਦਰ, ਵਿਦਵਾਨ, ਸਵ-ਨਿਯੰਤਰਿਤ, ਉੱਚ-ਕੁਲ, ਤੇ ਚਤੁਰ ਹਨ, ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ?" "ਕਿਉਂਕਿ, ਰਾਘਵ, ਮੰਤਰੀ-ਸਲਾਹ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਮੰਤਰੀ ਸਲਾਹ 'ਚ ਪ੍ਰਵੀਣ ਤੇ ਵਿਦਿਆਵਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।" "ਕੀ ਤੂੰ ਨੀਂਦ ਦੇ ਵਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ? ਕੀ ਤੂੰ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਉਠਦਾ ਹੈ? ਕੀ ਤੂੰ ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ 'ਚ ਵੀ ਮੁੱਦਿਆਂ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ?" "ਕੀ ਤੂੰ ਇੱਕੱਲਾ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ 'ਚ ਸਲਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ? ਜਦ ਤੂੰ ਸਲਾਹ ਲੈ ਲੈਂਦਾ, ਕੀ ਤੇਰੀ ਯੋਜਨਾ ਰਾਜ 'ਚ ਫੈਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ?" "ਕੀ ਤੂੰ, ਰਾਘਵ, ਛੋਟੇ ਉੱਦਮ 'ਤੇ ਵੱਡਾ ਨਤੀਜਾ ਲੈ ਕੇ, ਜਲਦੀ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਵਿਲੰਬ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ?" "ਕੀ ਤੇਰੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ, ਜਾਂ ਜੋ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਤੇਰੇ ਧਰਮਵਾਨ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹਨ? ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਅਜਾਣ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।" "ਪਿਆਰੇ, ਕੀ ਤੂੰ, ਤਰਕ ਜਾਂ ਅਨੁਮਾਨ, ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ, ਕੋਈ ਐਸੀ ਸਲਾਹ ਲੱਭਦਾ ਜੋ ਤੂੰ ਜਾਂ ਤੇਰੇ ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ ਨੇ ਨਹੀਂ ਦੱਸੀ?" "ਕੀ ਤੂੰ ਇੱਕ ਵਿਦਵਾਨ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰ ਮੂਰਖਾਂ ਤੋਂ ਵਧ ਪਸੰਦ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਦਵਾਨ ਆਦਮੀ, ਮੁਸ਼ਕਲ ਸਮੇਂ 'ਚ ਵੱਡਾ ਲਾਭ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।" "ਭਾਵੇਂ ਰਾਜਾ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਾਂ ਲੱਖਾਂ ਮੂਰਖਾਂ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਅਸਲ ਸਹਾਰਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।" "ਇੱਕ ਹੀ ਮੰਤਰੀ, ਜੋ ਬੁੱਧੀਮਾਨ, ਬਹਾਦਰ, ਪ੍ਰਵੀਣ, ਤੇ ਚਤੁਰ ਹੋਵੇ, ਰਾਜਾ ਜਾਂ ਰਾਜ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ।" "ਕੀ ਤੇਰੇ ਮੁੱਖ ਸੇਵਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੰਮਾਂ 'ਤੇ, ਮੱਧਮ ਯੋਗਤਾ ਵਾਲੇ ਮੱਧਮ ਕੰਮਾਂ 'ਤੇ, ਤੇ ਹੇਠਲੇ ਹੇਠਲੇ ਕੰਮਾਂ 'ਤੇ ਨਿਯੁਕਤ ਹਨ?" "ਕੀ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਸ਼ੱਕ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸ਼ੁੱਧ, ਪਿਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ, ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਕੰਮਾਂ 'ਤੇ ਲਗਾਇਆ ਹੈ?" "ਕੈਕੇਈ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਕੀ ਤੇਰੇ ਸਲਾਹਕਾਰ ਤੇਰੀ ਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਤੇਰਾ ਰਾਜ ਕਠੋਰ ਸਜ਼ਾ ਤੇ ਪੀੜਤ ਲੋਕਾਂ ਕਰਕੇ ਵਿਘਨਤ ਹੈ?" "ਕੀ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁਜਾਰੀ ਦੁਆਰਾ, ਜਿਵੇਂ ਪਤਿਤ ਆਦਮੀ ਤਿਆਗਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਜਾਂ ਔਰਤਾਂ ਦੁਆਰਾ, ਜਿਵੇਂ ਜੋ ਕਠੋਰ ਦਾਨ ਲੈ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦਾ ਹੈ, ਨਫ਼ਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ?" "ਜੋ ਚਲਾਕੀ 'ਚ ਪ੍ਰਵੀਣ, ਡਾਕਟਰ ਜੋ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਭਟਕਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ, ਬਹਾਦਰ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ-ਲੋਭੀ—ਜੇ ਉਹ ਸਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ, ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਜੁੜੇ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛੇ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਹਾਲਾਤ ਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ।