ਭਾਰਤ, ਜੋ ਕੈਕੇਈ ਦਾ ਧਰਮੀ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਵਿਯੋਗ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਜਦ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਅਤਿ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਲ ਦੌੜ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਹਾਲਤ ਦੇਖ ਕੇ, ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਅਤੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਆਖਦਾ ਹੈ: "ਜਿਸ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਕਦੇ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਅੱਜ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿਚ ਬੈਠਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਵਾਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਇੱਥੇ ਮ੍ਰਿਗਛਾਲਾ ਪਾ ਕੇ ਧਰਮ ਅਭਿਆਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਕਦੇ ਸੋਹਣੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਪਾਈਆਂ, ਉਹ ਅੱਜ ਭਾਰੀ ਜਟਾਵਾਂ ਸਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ—ਰਾਘਵ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਜੋ ਯਜਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੁੰਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਸਰੀਰਕ ਤਪੱਸਿਆ ਰਾਹੀਂ ਧਰਮ ਲੱਭ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਕਦੇ ਚੰਦਨ ਲਗਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਹੁਣ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਿਪਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਕਰਕੇ, ਸੁਖਾਂ ਦੇ ਆਦੀ ਰਾਮ ਅੱਜ ਇਸ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ ਹਨ। ਹਾਏ, ਮੇਰੀ ਨਿਰਦਈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੇ ਧਿੱਕਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਨੇ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਭਾਰਤ ਦਾ ਮੁਖ ਕਮਲ ਵਰਗਾ ਸੀ, ਪਰ ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਭਿੱਜ ਗਿਆ। ਉਹ ਰੋਦਿਆਂ-ਰੋਦਿਆਂ ਰਾਮ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੇ, ਮਹਾਬਲੀ ਭਾਰਤ ਨੇ "ਧਰਮਾਤਮਾ!" ਕਹਿ ਕੇ ਰੋਤੇ ਹੋਏ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਖ ਸਕਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਅੰਸੂ ਰੁਕ ਗਏ, ਤੇ ਉਹ ਸਿਰਫ "ਧਰਮਾਤਮਾ!" ਹੀ ਆਖ ਸਕਿਆ। ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਵੀ ਰੋਦੇ ਹੋਏ ਰਾਮ ਦੇ ਚਰਨਾਂ 'ਤੇ ਝੁਕ ਪਿਆ। ਰਾਮ ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਸੂ ਪੋਂਝੇ। ਫਿਰ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਗੁਹਾ ਸਮੇਤ, ਇਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਤੇ ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ, ਮਹਾਂ ਹਾਥੀਆਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ, ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਾਸੀ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸੁਖ ਭੁੱਲ ਕੇ ਰੋ ਪਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਨਿਨਾਨਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ, ਰਾਮ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ—ਉਹ ਪਛਾਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਟਾਓਂ ਅਤੇ ਛਾਲਾਂ ਵਾਲੇ ਕਪੜੇ ਪਹਿਨੇ, ਹਥੇਲੀ ਜੋੜ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਯੁੱਗ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਸੂਰਜ। ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਪਛਾਣਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਪੀਲਾ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਕਮਜੋਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਰਾਮ, ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ, ਨੇ ਭਾਰਤ ਦਾ ਸਿਰ ਸੁੰਘਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ, ਚੁੱਕ ਕੇ ਆਪਣੀ ਜੰਗ੍ਹ 'ਤੇ ਬਿਠਾਇਆ ਅਤੇ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗ ਪਿਆ: "ਪੁੱਤਰ, ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਕਿੱਥੇ ਹਨ, ਜੋ ਤੂੰ ਜੰਗਲ ਆ ਗਿਆ? ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ। ਹਾਏ, ਕਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਦੂਰੋਂ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ; ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਤੇਰੀ ਸ਼ਕਲ ਵੀ ਅਜੀਬ ਲੱਗ ਰਹੀ ਹੈ—ਪਿਆਰੇ, ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਆਇਆ? ਕੀ ਰਾਜਾ ਹਜੇ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਆ ਗਿਆ? ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਦਾਸ਼ਰਥ ਨੇ ਅਚਾਨਕ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ? ਸੁਮੀਤ, ਤੇਰੀ ਵਾਰਸਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲਣ ਵਾਲੀ ਰਿਆਸਤ ਕਿਤੇ ਗੁਆਚ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਗਈ? ਪਿਆਰੇ, ਕੀ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਦੇ ਪੱਕੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈਂ? ਕੀ ਰਾਜਾ ਦਾਸ਼ਰਥ, ਜੋ ਸੱਚ ਦੇ ਪੱਕੇ ਹਨ, ਚੰਗੇ ਹਨ? ਉਹ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਜਸੂਯ ਤੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨ ਕਰਵਾਏ, ਅਤੇ ਸਦਾ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹਨ? ਕੀ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਸਦਾ ਧਰਮਾਤਮਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇক্ষਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਮਹਾਨ ਗੁਰੂ, ਤੇਰੇ ਵਲੋਂ ਆਦਰ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ? ਪਿਆਰੇ, ਕੀ ਕੌਸਲਿਆ, ਸੁਮੀਤ੍ਰਾ—ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਮਾਂ—ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਰਾਣੀ ਕੈਕੇਈ ਵੀ ਸੁਖੀ ਹਨ? ਕੀ ਤੇਰਾ ਕੁਲਪੁਰੋਹਿਤ, ਜੋ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਾਲਾ, ਵਿਦਵਾਨ, ਨਿਰਵੈਰ ਤੇ ਨਿਰਪੱਖ ਹੈ, ਤੇਰੇ ਵਲੋਂ ਆਦਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ? ਕੀ ਤੂੰ ਅੱਗੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਵਿਧੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ, ਸਮਝਦਾਰ ਅਤੇ ਸੱਚਾ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਯਜਨ ਦੀ ਸਮਗ੍ਰੀ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦਾ ਹੈਂ? ਕੀ ਤੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਪਿਤਾ, ਮਾਤਾ, ਅਧਿਆਪਕ, ਵੱਡਿਆਂ, ਵੈਦਾਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਯਥੋਚਿਤ ਆਦਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈਂ? ਕੀ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਸਿਖਿਆ ਦਾਤਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਵਿਦਿਆ, ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਧਨ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੈ, ਯਥੋਚਿਤ ਸਤਕਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈਂ? ਕੀ ਤੂੰ ਅਜਿਹੇ ਮੰਤਰੀ ਚੁਣੇ ਹਨ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰ, ਵਿਦਵਾਨ, ਆਤਮ-ਸਯੰਮੀ, ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੇ, ਸਮਝਦਾਰ ਅਤੇ ਪਰਖੂ ਹਨ? ਰਾਘਵ, ਮੰਤਰੀ ਦੀ ਚੰਗੀ ਸਲਾਹ ਰਾਜਿਆਂ ਲਈ ਜਿੱਤ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ, ਜਦ ਉਹ ਮੰਤਰੀ ਚੁੱਪ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਵਾਨ ਹੋਣ। ਕੀ ਤੂੰ ਅਤਿ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਦਾ? ਕੀ ਤੂੰ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਉੱਠਦਾ ਹੈਂ? ਕੀ ਤੂੰ ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੁੱਦਿਆਂ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈਂ? ਕੀ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਮਾਮਲੇ ਨਾ ਤਾਂ ਇਕੱਲਾ, ਨਾ ਵੱਧ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰਦਾ ਹੈਂ? ਜਦ ਤੂੰ ਸਲਾਹ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ, ਕੀ ਉਹ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਫੈਲਦੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ? ਕੀ ਤੂੰ, ਰਾਘਵ, ਛੋਟੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਵੱਡਾ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਤੁਰੰਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ, ਦੇਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ? ਕੀ ਤੇਰੇ ਚੰਗੇ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਤੇਰੇ ਕਰਮ ਜਾਂ ਹੋਏ ਕੰਮ ਪਤਾ ਹਨ? ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਅਣਜਾਣ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ। ਪਿਆਰੇ, ਕੀ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਜਾਂ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਅਣਕਹੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਤਰਕ ਜਾਂ ਅਨੁਮਾਨ ਨਾਲ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ? ਕੀ ਤੂੰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮੂਰਖਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਇੱਕ ਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ? ਕਿਉਂਕਿ ਮੁਸ਼ਕਲ ਵੇਲੇ ਇੱਕ ਗਿਆਨੀ ਵੱਡਾ ਲਾਭ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਰਾਜਾ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਾਂ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਮੂਰਖਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਸਹਾਰਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਇਕੋ ਇੱਕ ਮੰਤਰੀ, ਜੋ ਬੁੱਧੀਮਾਨ, ਸ਼ੂਰਵੀਰ, ਨਿਪੁੰਨ ਅਤੇ ਪਰਖੂ ਹੋਵੇ, ਰਾਜੇ ਜਾਂ ਰਾਜ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਤਰੱਕੀ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ।