ਭਾਰਤ ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਇਆ, ਉਸ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਾਲੇ ਕਾਲੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮ੍ਰਿਗ ਚਮੜੇ ਅਤੇ ਛਾਲਾਂ ਵਾਲੇ ਕਪੜੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ, ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਚਮਕਦਾਰ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਬੈਠਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ। ਰਾਮ, ਜਿਸ ਦੇ ਕੰਧ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਵੱਡੇ ਸਨ, ਬਲਵਾਨ ਬਾਂਹਾਂ, ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਅਤੇ ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦਰਭਾ ਘਾਹ ਵਿਛਾ ਕੇ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਾਂਗ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਭਾਰਤ, ਜੋ ਕੈਕੇਈ ਦਾ ਧਰਮੀ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਪਛਤਾਵੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਰਾਮ ਵਲ ਦੌੜਿਆ। ਉਹ ਰੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਰੁਕ ਗਈ ਸੀ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ ਅਤੇ ਦੁਖੀ ਮਨ ਨਾਲ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ: "ਜੋ ਰਾਜ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਸੀ, ਉਹ ਮੇਰਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਹੁਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਬੈਠਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਵਾਲੇ ਕਪੜੇ ਪਹਿਨੇ, ਉਹ ਹੁਣ ਇਥੇ ਧਰਮ ਲਈ ਮ੍ਰਿਗ ਚਮੜਾ ਪਹਿਨ ਕੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁੰਦਰ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਪਹਿਨਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਇਹ ਭਾਰੀ ਜਟਾਵਾਂ ਸਹਾਰ ਰਿਹਾ ਹੈ—ਰਾਘਵ ਇਹ ਸਭ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿੰਦਾ ਹੋਵੇਗਾ? ਜਿਸ ਨੇ ਯਥਾਵਿਧੀ ਯਜਨਾਂ ਕਰਕੇ ਪੁੰਨ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਹੁਣ ਆਪਣੀ ਦੇਹਕਲਪਨਾ ਦੁਆਰਾ ਧਰਮ ਲੱਭ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਦਾ ਸਰੀਰ ਹੁਣ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਿਪਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ, ਆਰਾਮ ਦੀ ਆਦਤ ਵਾਲਾ ਰਾਮ ਇਹ ਦੁੱਖ ਸਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਾਏ, ਮੇਰੀ ਨਿਰਦਈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੇ ਲਾਨਤ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਨੇ ਨਿੰਦਿਆ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਭਾਰਤ ਦਾ ਕਮਲ ਵਰਗਾ ਚਿਹਰਾ ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਭਿੱਜ ਗਿਆ। ਉਹ ਰੋਦਾ ਹੋਇਆ ਰਾਮ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਭਾਰਤ ਨੇ "ਧਰਮੀ!" ਸਿਰਫ ਇਕ ਵਾਰੀ ਕਿਹਾ, ਤੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਗਲ੍ਹ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਰੁਕ ਗਈ ਸੀ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ "ਧਰਮੀ!" ਚੀਕ ਕੇ ਰਹਿ ਗਿਆ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਕਹਿ ਨਾ ਸਕਿਆ। ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਵੀ ਰੋਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਰਾਮ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਰਾਮ ਨੇ ਦੋਵਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹੰਝੂ ਪੂੰਝ ਦਿੱਤੇ। ਫਿਰ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਗੁਹਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਇਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ, ਚੰਦ, ਸ਼ੁੱਕਰ ਤੇ ਬ੍ਰਹਸਪਤਿ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਣ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਾਜੇ, ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਸ਼ਾਨਦਾਰ, ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਜੰਗਲ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ੀ ਛੱਡ ਕੇ ਹੰਝੂ ਵਗਾ ਦਿੱਤੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਨਿੰਨਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਰਾਮਾਇਣ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਕਵੀ ਵਾਲ਼ਮੀਕਿ ਨੇ ਲਿਖਿਆ। ਅਗਲੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ, ਰਾਮ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਛਾਣਣਾ ਵੀ ਔਖਾ ਸੀ—ਉਸ ਦੇ ਵਾਲ ਜਟਾਵਾਂ ਵਾਂਗ, ਛਾਲਾਂ ਵਾਲੇ ਕਪੜੇ, ਹੱਥ ਜੋੜੇ ਹੋਏ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ—ਜਿਵੇਂ ਯੁੱਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਸੂਰਜ ਹੌਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਪੀਲਿਆ, ਸਰੀਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸੀ। ਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬਾਂਹ ਨਾਲ ਫੜ ਲਿਆ। ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਸੁੰਘਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ, ਆਪਣੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਚੁੱਕ ਲਿਆ ਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ: "ਪੁੱਤਰ, ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ ਕਿੱਥੇ ਹੈ, ਜੋ ਤੂੰ ਜੰਗਲ ਆ ਗਿਆ? ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਹਾਏ, ਕਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਹੋ ਗਿਆ, ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਦੂਰੋਂ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਪਰ ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾ ਰੂਪ ਬਿਲਕੁਲ ਅਜਿਹਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਹੈ—ਬਤਾਂ, ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਆਇਆ ਹੈਂ? ਕੀ ਰਾਜਾ ਹਜੇ ਵੀ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਆਇਆ? ਜਾਂ ਕੀ ਰਾਜਾ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਅਚਾਨਕ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਛੱਡ ਗਿਆ ਹੈ? ਪਿਆਰੇ, ਕੀ ਤੇਰਾ ਰਾਜ, ਜੋ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਵਾਰਸਤ ਹੈ, ਖਤਮ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਗਿਆ? ਕੀ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਜੋ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਵਚਨਾਂ ਤੇ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ? ਕੀ ਸਚ ਤੇ ਡਿੱਗੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਾਜਸੂਯ ਤੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨ ਕੀਤੇ, ਠੀਕ ਹਨ? ਕੀ ਇੱਖਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਤੇ ਧਰਮੀ ਪੁਰੋਹਿਤ ਨੂੰ ਇੱਜ਼ਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ? ਪਿਆਰੇ, ਕੀ ਕੌਸਲਿਆ ਠੀਕ ਹੈ, ਤੇ ਸੁਮਿਤਰਾ, ਜੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਹੈ? ਕੀ ਮਹਾਨ ਰਾਣੀ ਕੈਕੇਈ ਵੀ ਖੁਸ਼ ਹੈ? ਕੀ ਤੇਰਾ ਕੁਲ ਪੁਰੋਹਿਤ, ਜੋ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਾਲਾ, ਗਿਆਨੀ, ਨਿਰਲੋਭ ਤੇ ਨਿਰਪੱਖ ਹੈ, ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਆਦਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ? ਕੀ ਤੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗੀਆਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ, ਤੇ ਸਦਾ ਸਮੇਂ ਤੇ ਜੋ ਚੜ੍ਹਾਉਣਾ ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਉਣਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਰਦਾ ਹੈਂ? ਕੀ ਤੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਪਿਤਾ, ਮਾਤਾ, ਅਧਿਆਪਕਾਂ, ਵੱਡਿਆਂ, ਵੈਦਾਂ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਸਤਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈਂ? ਕੀ ਤੂੰ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੇ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਅਧਿਆਪਕ ਮੰਨਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਵਿਦਿਆ, ਰਾਜਨੀਤੀ ਤੇ ਧਨ ਵਿਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋਵੇ? ਕੀ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਬਹਾਦਰ, ਗਿਆਨੀ, ਆਤਮ-ਨਿਯੰਤਰਣ ਵਾਲੇ, ਉੱਚ ਕੁਲ ਵਾਲੇ, ਤੇ ਚਤੁਰ ਮੰਤਰੀ ਚੁਣੇ ਹਨ? ਕਿਉਂਕਿ, ਰਾਘਵ, ਰਾਜਿਆਂ ਲਈ ਜਿੱਤ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਚੰਗੇ ਮੰਤਰੀ ਹਨ, ਜਦ ਉਹ ਗੁਪਤ ਰੱਖੇ ਜਾਣ ਤੇ ਵਿਦਿਆਵਾਨ ਹੋਣ। ਕੀ ਤੂੰ ਨੀਂਦ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ? ਕੀ ਤੂੰ ਸਮੇਂ ਤੇ ਉੱਠਦਾ ਹੈਂ? ਕੀ ਤੂੰ ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤਲੇ ਪਹਿਰ ਵੀ ਕੰਮਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਰੀਕੀਆਂ 'ਤੇ ਸੋਚਦਾ ਹੈਂ? ਕੀ ਤੂੰ ਇਕੱਲਾ ਜਾਂ ਬਹੁਤਾਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ? ਜਦ ਤੂੰ ਮੰਤਵ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈਂ, ਕੀ ਤੇਰੀ ਯੋਜਨਾ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਲੀਕ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ? ਕੀ ਤੂੰ, ਰਾਘਵ, ਥੋੜ੍ਹੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਵੱਡਾ ਨਤੀਜਾ ਲੈ ਕੇ, ਜਲਦੀ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਦੇਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ? ਕੀ ਤੇਰੇ ਸਾਰੇ ਕੰਮ, ਜਾਂ ਜੋ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਤੇਰੇ ਨੇਕ ਪਰਜਾ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹਨ? ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਉਹ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਜੋ ਪਰਜਾ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਪਿਆਰੇ, ਕੀ ਤੂੰ, ਆਪਣੇ ਤਰਕ ਜਾਂ ਮੰਤਰੀਆਂ ਰਾਹੀਂ, ਕੋਈ ਅਜਿਹੀ ਗੁਪਤ ਸਲਾਹ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ, ਜੋ ਨਾ ਤੂੰ ਤੇਰੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਦੱਸੀ ਹੋਵੇ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵੇਖ ਕੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਈ ਹਿਰਦੇ ਭਰ ਆਇਆ।