ਭਰਤ, ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਲਈ ਨਿਹਾਰ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕੁਟੀਆ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਜਟਾਂ ਦਾ ਮੁਕੁਟ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕਾਲੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮ੍ਰਿਗ ਚਮੜੇ ਅਤੇ ਛਾਲਾਂ ਵਾਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ, ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹੋਏ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਭਰਤ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਧਰਮਕ ਧਨੀ, ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਮੋਟੇ ਮੋਟੇ ਮੋਢਿਆਂ, ਤਾਕਤਵਰ ਬਾਂਹਾਂ, ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਬੈਠੇ ਹਨ। ਉਹ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ, ਸਦਾ-ਅਵਿਨਾਸੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਾਂਗ, ਦਰਭਾ ਘਾਸ ਤੇ ਵਿਛੀ ਹੋਈ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਬੈਠਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੇਖ ਕੇ, ਭਰਤ—ਕੈਕੇਈ ਦਾ ਧਰਮਕ ਪੁੱਤਰ—ਵਿਅਥਾ ਅਤੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਰਾਮ ਵੱਲ ਦੌੜਦਾ ਹੈ। ਭਰਤ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਰੁੰਝੇ ਗਲੇ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਅਤੇ ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਰੋ ਰੋ ਕੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ: "ਜਿਸ ਭਰਾ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਸਭ ਲੋਕ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਹੁਣ ਜੰਗਲ ਦੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿਚ ਬੈਠਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਵਾਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਹ ਹੁਣ ਇੱਥੇ ਧਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਕਟੀਕਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਮ੍ਰਿਗ ਚਮੜਾ ਪਹਿਨਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁੰਦਰ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਪਹਿਨੀਆਂ, ਉਹ ਹੁਣ ਭਾਰੀ ਜਟਾਂ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ—ਰਾਘਵ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਜਿਸ ਨੇ ਯਜਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੁੰਨ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਹੁਣ ਸਰੀਰਕ ਕਠਿਨਾਈ ਰਾਹੀਂ ਧਰਮ ਲੱਭਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਾਮ ਹੁਣ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਕਰਕੇ, ਆਰਾਮਾਂ ਦਾ ਆਦੀ ਰਾਮ, ਇੱਥੇ ਦੁਖ ਸਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਨਿਰਦਈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੇ ਲਾਨਤ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਵੱਲੋਂ ਨਿੰਦਤ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਅਥਾ ਵਿੱਚ ਰੋਦਿਆਂ, ਭਰਤ ਦਾ ਕਮਲ ਵਰਗਾ ਚਿਹਰਾ ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਰੋਂਦਿਆਂ, ਰਾਮ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਭਰਤ—ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰ—"ਮਹਾਨ" ਸ਼ਬਦ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਰੁੰਝੇ ਗਲੇ ਨਾਲ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਸਿਰਫ "ਮਹਾਨ" ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦਾ। ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਵੀ ਰੋਂਦਿਆਂ, ਰਾਮ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਤਮਸਤਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਦੋਹਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੰਝੂ ਪੂੰਝਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਗੁਹਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵੀਨਸ ਤੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਾਜੇ, ਹਾਥੀਆਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹੋਏ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਜੰਗਲ-ਵਾਸੀ ਵੀ ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ੀ ਛੱਡ ਕੇ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵੈਦਿਕ ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਨਿਨਵੇਂ-ਨੌਂ ਸਰਗਾ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਗਲੇ ਪਲ, ਰਾਮ ਭਰਤ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਪਛਾਣਨਾ ਔਖਾ ਹੈ—ਭਰਤ ਜਟਾਂ ਅਤੇ ਛਾਲਾਂ ਵਾਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਯੁੱਗ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਸੂਰਜ। ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਭਰਤ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਪੀਲਾ ਤੇ ਸਰੀਰ ਸੁੱਕਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ, ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ, ਭਰਤ ਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਸੁੰਘਦਾ ਹੈ, ਗਲੇ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਭਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਚੁਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ: "ਪਿਆਰੇ, ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ ਕਿੱਥੇ ਹੈ, ਜੋ ਤੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ? ਜਦ ਤਕ ਉਹ ਜੀਵਤ ਹੈ, ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਹਾਏ, ਕਿੰਨੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਭਰਤ ਨੂੰ ਦੂਰੋਂ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ; ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਅਜੀਬ ਹੈ—ਪਿਆਰੇ, ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਆਇਆ ਹੈ? ਕੀ ਰਾਜਾ ਜੀਵਤ ਹੈ, ਜੋ ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹੈ? ਜਾਂ, ਕੀ ਰਾਜਾ ਦੁਖ ਨਾਲ, ਅਚਾਨਕ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ? ਪਿਆਰੇ, ਕੀ ਤੇਰਾ ਰਾਜ, ਜੋ ਬੱਚੇ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਹੈ, ਖੋ ਗਿਆ ਨਹੀਂ? ਕੀ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਵਚਨ-ਨਿਬੰਧ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਕੀ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਜੋ ਸੱਚ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਠੀਕ ਹੈ? ਉਹ ਜਿਸ ਨੇ ਰਾਜਸੂਯ ਤੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨ ਕੀਤੇ, ਧਰਮ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਹੈ? ਕੀ ਵਿਦਵਾਨ ਤੇ ਸਦਾ-ਧਰਮਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਮਹਾਨ ਆਚਾਰਯ, ਤੇਰੇ ਵਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰਤ ਹੈ, ਪਿਆਰੇ? ਕੀ ਕੌਸਲਿਆ, ਤੇਰੀ ਮਾਤਾ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ, ਅਤੇ ਕੈਕੇਈ ਰਾਣੀ ਵੀ ਖੁਸ਼ ਹਨ? ਕੀ ਤੇਰਾ ਕੁਟੰਬ ਪੁਰੋਹਿਤ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਾਲਾ, ਵਿਦਵਾਨ, ਈਰਖਾ-ਰਹਿਤ ਤੇ ਨਿਰਪੱਖ, ਤੇਰੇ ਵਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰਤ ਹੈ? ਕੀ ਤੂੰ ਅੱਗ ਦੇ ਯਜਨ, ਰੀਤੀਆਂ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਸਚਾਈ ਵਿੱਚ ਚੁਸਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਜਾਣਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਹੀ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਕੀ ਤੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਪਿਤਾ, ਮਾਤਾ, ਅਧਿਆਪਕ, ਵੱਡਿਆਂ, ਵੈਦਾਂ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਿਆਰੇ? ਕੀ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਰਾਜ-ਕਲਾ, ਅਸਤ੍ਰ-ਵਿਦਿਆ, ਧਨ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਅਧਿਆਪਕ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਿਆਰੇ? ਕੀ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਵਾਂਗ ਸ਼ੂਰਵੀਰ, ਵਿਦਵਾਨ, ਆਤਮ-ਨਿਯੰਤਰਿਤ, ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੇ, ਤੇ ਸਮਝਦਾਰ ਹਨ, ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਕਿਉਂਕਿ, ਰਾਘਵ, ਰਾਜਿਆਂ ਲਈ ਜਿੱਤ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਮੰਤਰੀ ਮੰਤਵ ਤੇ ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ। ਕੀ ਤੂੰ ਨੀਂਦ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆ ਜਾਂਦਾ? ਕੀ ਤੂੰ ਸਹੀ ਸਮੇਂ ਉਠਦਾ ਹੈ? ਕੀ ਤੂੰ ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਾਰਜਾਂ ਦੀ ਗੂੜ੍ਹ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਕੀ ਤੂੰ ਇਕੱਲਾ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ? ਜਦ ਤੂੰ ਸਲਾਹ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕੀ ਤੇਰੀ ਯੋਜਨਾ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ? ਕੀ ਤੂੰ, ਰਾਘਵ, ਥੋੜ੍ਹੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ, ਵੱਡਾ ਪਰਿਣਾਮ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਯੋਜਨਾ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ, ਛੇਤੀ ਕਾਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਦੇਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ? ਕੀ ਤੇਰੇ ਸਾਰੇ ਕਾਰਜ ਜਾਂ ਜੋ ਹੋ ਚੁੱਕੇ, ਤੇਰੇ ਧਰਮਕ ਪ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਪਤਾ ਹਨ? ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਉਹ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਭਰਤ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਗਲੇ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਵਿਅਥਾ ਤੇ ਦੁਖ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ, ਰਾਜ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਕਰਮ ਦੀਆਂ ਹਾਲਾਤਾਂ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ।