ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਗਹਿਰੀ ਪਛਤਾਵਾ ਤੇ ਦੁੱਖ ਸੀ। ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਸੀ ਕਿ ਮੇਰੇ ਕਰਕੇ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਬਲਵਾਨ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਸੁਖ ਛੱਡ ਕੇ, ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਵਾਸ ਕਰਨਾ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਇਸ ਮਹਾਨ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਨਿਸਚਯ ਕੀਤਾ ਕਿ ਅੱਜ ਮੈਂ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਡਿੱਗ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਫੀ ਮੰਗਾਂਗਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਨੇ ਮੇਰੇ ਕਰਕੇ ਦੋਸ਼ੀ ਮੰਨ ਲਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਭਾਰਤ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ ਰੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਵਿਆਕੁਲਤਾ ਵਿਚ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਅਚਾਨਕ ਇੱਕ ਵੱਡੀ, ਸੁਭਗ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਝੋਪੜੀ ਵੇਖੀ। ਝੋਪੜੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਲ, ਤਾਲ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਕਰਨ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਨਰਮ ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ ਨਾਲ ਵਿਛਾਈ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਯੱਗ ਦਾ ਮੰਡਪ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਝੋਪੜੀ ਵਿਚ ਇੰਦਰ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਵਰਗੇ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਪਿੱਠ ਵਾਲੇ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਤੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਕਰਦੇ ਕਮਾਨ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੱਗਦੇ ਸਨ। ਤੀਰ ਕਵਰਾਂ ਵਿਚ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਿਰਣਾਂ ਵਰਗੀ ਸੀ, ਤੇ ਉਹ ਸੱਪਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਝੋਪੜੀ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਆਲਿਆਂ ਵਰਗੀ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ। ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਵਸਤ੍ਰ, ਤਲਵਾਰਾਂ ਤੇ ਸੋਨੇ ਵਾਲੀਆਂ ਢਾਲਾਂ ਨਾਲ ਝੋਪੜੀ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਗੋਹ ਦੇ ਚਮੜੇ ਦੇ ਦਸਤਾਨੇ ਵੀ ਉਥੇ ਸਨ। ਇਹ ਝੋਪੜੀ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿਚ ਸਿੰਘ ਦੀ ਗੁਫਾ ਹੋਵੇ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਅਟੱਲ ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਝੋਪੜੀ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ, ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ ਨਾਲ ਵਿਛਾਇਆ ਹੋਇਆ ਵਿਸ਼ਾਲ ਯੱਗ-ਵੇਦਿਕਾ ਦੇਖੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਜਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਨਿਹਾਰ ਕੇ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਝੋਪੜੀ ਵਿਚ ਬੈਠਿਆ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਟਾ-ਮੁਕਟ ਸੀ। ਰਾਮ ਜੀ ਕਾਲੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮृਗਚਰਮਾ ਅਤੇ ਛਾਲਾਂ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਚਮਕ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਧਰਮਿਕ ਰਾਜਾ, ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਮੋਢੇ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਾਂਹਾਂ, ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਤੱਕ ਦੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਉਥੇ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਿਛਾਈ ਹੋਈ ਦਰਭਾ ਘਾਹ ਉੱਤੇ, ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਮਹਾਨ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਸਦਾ-ਸਦਾ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਰਗੇ ਲੱਗ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਹ ਸਭ ਦੇਖ ਕੇ, ਭਾਰਤ, ਜੋ ਕਿ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਸੀ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਵਿਯੋਗ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਰੋਦਿਆਂ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਰਾਮ ਵਲ ਦੌੜਿਆ। ਉਸਨੇ ਵਿਅਕੁਲਤਾ ਵਿਚ, ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭੀਜੀ ਹੋਈ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ, ਰੋਦਿਆਂ ਹੋਇਆ, ਰਾਮ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਨਾ ਸਕਿਆ ਅਤੇ ਬੋਲੇ, "ਮੇਰਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਸਭਾ ਵਿਚ ਸਨਮਾਨਤ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਇੱਥੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿਚ ਬੈਠਾ ਹੈ।" "ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਵਾਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਇੱਥੇ ਮ੍ਰਿਗਚਰਮਾ ਪਹਿਨ ਕੇ ਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁੰਦਰ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਪਹਿਨਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਅੱਜ ਭਾਰੀ ਜਟਾਵਾਂ ਧਾਰ ਰਿਹਾ ਹੈ—ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਇਹ ਸਹਿ ਕਿਵੇਂ ਲੈਂਦਾ ਹੋਏਗਾ?" "ਜਿਸ ਨੇ ਯਥਾ-ਵਿਧੀ ਯੱਗ ਕਰਕੇ ਪੂਣ ਕਮਾਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਕਸਟ ਦੇ ਕੇ ਧਰਮ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਅੱਜ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਿਪਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਕਰਕੇ, ਸੁਖਾਂ ਦਾ ਆਦੀ ਰਾਮ, ਅੱਜ ਇਹ ਦੁੱਖ ਸਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਾਏ, ਮੇਰੀ ਇਹ ਨਿਰਦਈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਵਲੋਂ ਨਿੰਦਾ ਜੋਗ ਹੈ!" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਯੋਗ ਵਿਚ ਰੋਦਿਆਂ ਹੋਇਆ, ਭਾਰਤ, ਜਿਸ ਦਾ ਮੁਖ ਕਮਲ ਵਰਗਾ ਸੀ, ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹੰਝੂਆਂ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਰਾਮ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਭਾਰਤ, "ਧਰਮਾਤਮਾ!" ਕੇਵਲ ਇਹੀ ਇਕ ਵਾਰ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਕਹਿ ਸਕਿਆ, ਉਸ ਤੋਂ ਵਧ ਨਹੀਂ। ਉਸਦੇ ਗਲੇ ਵਿਚ ਹੰਝੂਆਂ ਕਰਕੇ ਰੁਕਾਵਟ ਆ ਗਈ, ਤੇ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, "ਧਰਮਾਤਮਾ!" ਉਚਾਰ ਕੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਾ ਬੋਲ ਸਕਿਆ। ਉਸਦੇ ਨਾਲ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਵੀ ਰੋਦਿਆਂ ਹੋਇਆ, ਰਾਮ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਗਿਆ। ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੰਝੂ ਪੋਂਝ ਦਿੱਤੇ। ਫਿਰ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਗੁਹਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਇਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਸੂਰਜ, ਚੰਦ, ਸ਼ੁਕਰ ਤੇ ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਰਾਜੇ, ਜੋ ਹਾਥੀ ਵਰਗੇ ਮਹਾਨ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਸਨ, ਜਦੋਂ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਤਾਂ ਜੰਗਲ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਸਣ ਵਾਲੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ੀ ਛੱਡ ਕੇ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਨਿੰਆਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਰਾਮਾਇਣ ਵਿਚ ਵਾਲਮੀਕੀ ਜੀ ਨੇ ਰਚਿਆ। ਹੁਣ, ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ। ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨਾ ਔਖਾ ਸੀ—ਉਹ ਜਟਾਵਾਂ ਤੇ ਛਾਲਾਂ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਜਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਸੂਰਜ ਥੱਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਪਛਾਣਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਮੁਖ ਪੀਲਿਆ ਤੇ ਸਰੀਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਚੁੱਕ ਲਿਆ। ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਰਾਮ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਸੁੰਘਿਆ, ਉਸਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ, ਆਪਣੀ ਗੋਦ ਵਿਚ ਚੁੱਕਿਆ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗ ਪਏ: "ਪੁੱਤਰ, ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਕਿੱਥੇ ਹਨ, ਜੋ ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਜੰਗਲ ਆ ਗਿਆ? ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਜੀਵਿਤ ਹਨ, ਤੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ।" "ਹਾਏ, ਇੰਨਾ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਦੂਰੋਂ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ; ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਪਛਾਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ—ਬਤਾ ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਆਇਆ ਹੈਂ?" "ਕੀ ਰਾਜਾ ਜੀ ਜੀਵਿਤ ਹਨ, ਜੋ ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਆ ਗਿਆ? ਜਾਂ ਰਾਜਾ ਜੀ, ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਅਚਾਨਕ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਛੱਡ ਗਏ ਹਨ?" "ਪਿਆਰੇ, ਕੀ ਤੇਰਾ ਰਾਜ, ਜੋ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਹੈ, ਖੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਨਹੀਂ?" "ਪੁੱਤਰ, ਕੀ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਦੇ ਪੱਕੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ?" "ਕੀ ਸੱਚ ਦੇ ਪੱਕੇ, ਰਾਜਸੂਯ ਤੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਕਰ ਚੁੱਕੇ, ਧਰਮ ਵਿਚ ਅਡਿੱਗ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਸੁਖੀ ਹਨ?" "ਕੀ ਇੱਛਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਗਿਆਨੀ ਤੇ ਸਦਾ ਧਰਮਾਤਮਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਗੁਰੂ ਹਨ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਵਲੋਂ ਸਨਮਾਨਤ ਹਨ?" "ਪਿਆਰੇ, ਕੀ ਕੌਸਲਿਆ ਜੀ, ਸੁਮਿਤਰਾ ਜੀ, ਜੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਰਾਣੀ ਕੈਕਈ ਜੀ ਵੀ ਸੁਖੀ ਹਨ?" "ਕੀ ਤੇਰੇ ਕੁਲ-ਪੁਜਾਰੀ, ਜੋ ਵਿਧਿਆਵਾਨ, ਵਿਨੀਤ, ਇਰਖਾ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਨਿਰਪੱਖ ਹਨ, ਤੇਰੇ ਵਲੋਂ ਸਨਮਾਨਤ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ, ਪਿਆਰ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ।