ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜਾ ਸੀ। ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, “ਮੈਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਵਰਗਾ ਰਾਮ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੀਰਾਂ ਦੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਬੈਠਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇਕੱਲਾ ਬੈਠਿਆ ਹੈ। ਹਾਏ! ਮੇਰਾ ਜਨਮ ਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਿੰਨੀ ਦੁਖਦਾਈ ਹੋ ਗਈ। ਮੇਰੇ ਕਰਕੇ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਮਾਲਕ, ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਘੁਨੰਦਨ, ਦੁੱਖ-ਕਲੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਮੈਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਮੰਨਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਅੱਜ ਮੈਂ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਕੇ ਮਾਫੀ ਮੰਗਾਂਗਾ।” ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੋਚਾਂ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ, ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤ ਭਾਰਤ, ਉਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡੀ, ਸੁਹਾਵਣੀ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਕੁਟੀਆ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕੁਟੀਆ ਖੁੱਲ੍ਹੀ-ਚੌੜੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਲ, ਤਾਲ ਤੇ ਅਸ਼ਵਕਰਨ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਨੀਵੇਂ-ਨੀਵੇਂ ਕੁਸ਼ ਦੇ ਘਾਸ ਨਾਲ ਵਿਛਾਈ ਹੋਈ, ਉਹ ਕੁਟੀਆ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਯੱਗ ਦਾ ਮੰਡਪ ਲੱਗਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਕੁਟੀਆ ਨੂੰ ਇੰਦਰ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਵਰਗੀਆਂ ਸੋਨੇ ਦੀ ਪਿੱਠ ਵਾਲੀਆਂ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਤੇ ਲੜਾਈ ਲਈ ਤਿਆਰ ਧਨੁਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਥੇ ਤੀਰ ਵੀ ਸਨ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ, ਭਯੰਕਰ ਤੇ ਤੇਜ਼, ਤੂਣੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਸੱਪਾਂ ਵਰਗੇ ਲਗਦੇ। ਇਹ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਬਿਲ ਵਰਗਾ ਦਿੱਖ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਕੱਪੜੇ, ਤਲਵਾਰਾਂ, ਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲੀਆਂ ਢਾਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਉਹ ਥਾਂ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਜੜੀਆਂ ਛਪਰੀਆਂ ਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਛਾਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਦਸਤਾਨਾਂ ਵੀ ਉਥੇ ਸਨ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਅਜਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ ਦਾ ਗੁਫਾ ਹੋਵੇ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਉਥੇ ਰਾਮ ਦੇ ਆਸਰੇ ਵਿੱਚ ਪੂਰਬ ਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਯੱਗ-ਵੇਦਿਕਾ ਵੀ ਦੇਖੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਜਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਵੇਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਜਟਾ ਮੁਕਟ ਪਹਿਨਕੇ ਕੁਟੀਆ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਰਾਮ ਕਾਲੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮ੍ਰਿਗ ਚੰਮ ਤੇ ਛਾਲਾਂ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ, ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਜਾ, ਸ਼ੇਰ ਵਰਗੇ ਮੋਢੇ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਾਂਹਾਂ, ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ-ਘਿਰੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਸਨ। ਰਾਮ, ਜਿਵੇਂ ਸਦਾ-ਥਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਦਰਭਾ ਘਾਸ ਤੇ ਬੈਠੇ, ਨਾਲ ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੀ ਸਨ। ਇਹ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ, ਭਾਰਤ, ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਖ ਤੇ ਸੋਗ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਤਸ਼ਾਹ ਵਿੱਚ ਦੌੜ ਪਿਆ—ਇਹ ਕੈਕੇਈ ਦਾ ਧਰਮਾਤਮਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਭਾਰਤ ਦਾ ਗਲਾ ਰੋਣ ਕਰਕੇ ਭਰ ਆਇਆ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਨਾ ਸਕਿਆ, ਤੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਕਹਿ ਪਿਆ, “ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਸੀ, ਉਹ ਮੇਰਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਹੁਣ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿਚ ਬੈਠਾ ਹੈ। ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਲੱਖਾਂ ਦੇ ਕੀਮਤੀ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਇੱਥੇ ਮ੍ਰਿਗ ਚੰਮ ਪਹਿਨਕੇ ਧਰਮ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਹਣੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਪਹਿਨਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਇਹ ਭਾਰੀ ਜਟਾਵਾਂ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ?” “ਜਿਸ ਨੇ ਯਥਾ-ਵਿਧੀ ਯੱਗ ਕਰਕੇ ਪੁੰਨ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਸਰੀਰਕ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਚੰਦਨ ਲਗਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਹੁਣ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਿਪਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਕਰਕੇ, ਆਰਾਮਾਂ ਦਾ ਆਦੀ ਰਾਮ, ਇਹ ਦੁੱਖ ਸਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਾਏ! ਮੇਰੀ ਨਿਰਦਈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੇ ਲਾਨਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਨੇ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਹਲ ਹੋ ਕੇ, ਭਾਰਤ ਦਾ ਕਮਲ ਵਰਗਾ ਚਿਹਰਾ ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ, ਉਹ ਰੋਂਦਾ ਹੋਇਆ ਰਾਮ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਉਹ ਕੇਵਲ “ਧਰਮਾਤਮਾ!” ਕਹਿ ਸਕਿਆ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਮੁਹੋਂ ਨਾ ਨਿਕਲਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਗਲਾ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਰੁਕ ਗਿਆ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਫਿਰ ਵੀ ਕੇਵਲ “ਧਰਮਾਤਮਾ!” ਹੀ ਕਹਿ ਸਕਿਆ। ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਵੀ ਰੋਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਰਾਮ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਰਾਮ ਨੇ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੰਝੂ ਪੋਂਝੇ। ਫਿਰ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਤੇ ਗੁਹਾ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ। ਉਹ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ ਵਰਗੇ ਦਿੱਖ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁੱਕਰ ਤੇ ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਣ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਹਾਥੀਆਂ ਵਰਗੇ ਰਾਜੇ ਜਦ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਜੰਗਲ-ਵਾਸੀ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਨੰਦ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਰੋ ਪਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਨਿੰਨਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਤੇ ਪੂਜਨੀਯ ਰਾਮਾਇਣ ਵਿਚ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੇ ਰਚਿਆ। ਅਗਲੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਿੱਚ, ਰਾਮ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਛਾਣਣਾ ਔਖਾ ਸੀ—ਜਟਾਵਾਂ ਤੇ ਛਾਲਾਂ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਯੁੱਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਸੂਰਜ। ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਪੀਲਾ ਤੇ ਸਰੀਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬਾਂਹ ਨਾਲ ਫੜਿਆ, ਉਸਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਸੁੰਘਿਆ, ਗਲੇ ਲਾਇਆ, ਚੁੱਕ ਕੇ ਆਪਣੇ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾਇਆ ਤੇ ਪਿਆਰ ਭਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਰਾਮ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਪਿਆਰੇ, ਪਿਤਾ ਜੀ ਕਿੱਥੇ ਹਨ, ਜੋ ਤੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ? ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ। ਹਾਏ! ਕਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਦੂਰੋਂ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ; ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾ ਰੂਪ ਅਜਿਹਾ ਕਿਉਂ ਹੋ ਗਿਆ? ਪਿਆਰੇ, ਕੀ ਰਾਜਾ ਜੀਵਤ ਹਨ, ਜੋ ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਆ ਗਿਆ? ਜਾਂ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਕੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੈ? ਸੁਮੇਧਾ, ਕੀ ਤੇਰਾ ਰਾਜ, ਜੋ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਹੈ, ਖੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਨਹੀਂ? ਪਿਆਰੇ, ਕੀ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਵਚਨਾਂ ਤੇ ਸਥਿਰ ਹੈ? ਕੀ ਸੱਚ ਤੇ ਅਡੋਲ, ਰਾਜਸੂਯ ਤੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਜੀ ਠੀਕ ਹਨ? ਕੀ ਵਿਦਵਾਨ ਤੇ ਸਦਾ-ਧਰਮਾਤਮਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਆਚਾਰਯ, ਆਦਰ ਪਾ ਰਹੇ ਹਨ? ਕੀ ਕੌਸਲਿਆ, ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ—ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਮਾਂ—ਅੱਛੀ ਹਨ? ਤੇ ਕੀ ਮਹਾਨ ਰਾਣੀ ਕੈਕੇਈ ਵੀ ਖੁਸ਼ ਹੈ?” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਾਰਤ ਦੀ ਦੁਖੀ ਆਤਮਾ, ਰਾਮ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗੀ ਹੋਈ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵੇਖ ਕੇ ਰੋਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਰਾਮ ਪਿਆਰ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਖੇਰ-ਖ਼ਬਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।