ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਰਾਘਵ, ਚਿਤਰਕੂਟ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਤੇ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਆਇਆ। ਉੱਥੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਆਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਬੋਲ ਕਹੇ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ ਵਰਗਾ ਰਾਮ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ, ਬੀਰਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਹੁਣ ਇਕੱਲਾਪਨ ਵਿਚ ਵੱਸ ਰਿਹਾ ਸੀ—ਹਾਏ! ਮੇਰਾ ਜਨਮ ਤੇ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਿੰਨੀ ਦੁਖਦਾਈ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਕਾਰਨ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਚਮਕਦਾ ਤੇ ਬਲਵਾਨ ਹੈ, ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਪੈ ਗਿਆ; ਰਾਘਵ ਨੇ ਸਾਰੇ ਇੱਛਾ-ਆਸ ਛੱਡ ਕੇ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਘਰ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਅੱਜ, ਜਦ ਮੈਂ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਫੀ ਮੰਗਾਂਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਿਆਂ, ਦਸ਼ਰਥ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ, ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਸੋਹਣੀ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਝੋਪੜੀ ਵੇਖੀ। ਓਹ ਝੋਪੜੀ ਚੌੜੀ ਸੀ, ਸਾਲ, ਤਾਲ ਤੇ ਅਸ਼ਵਕਰਨ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ, ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ ਨਾਲ ਨਰਮ ਬਿਛਾਈ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਯੱਗ-ਵੇਦੀ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ। ਓਹ ਝੋਪੜੀ ਇੰਦਰ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਵਰਗੀਆਂ, ਮਜ਼ਬੂਤ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਪਿੱਠ ਵਾਲੀਆਂ, ਤੇ ਜੰਗ ਲਈ ਤਿਆਰ ਧਨੁਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਚਮਕਦਾਰ ਹਥਿਆਰ ਲੱਗਦੀਆਂ ਸਨ। ਉਥੇ ਤੀਰ ਵੀ ਸਨ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ, ਤੂਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੁਟੇ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਸੱਪਾਂ ਵਰਗੇ ਲੱਗਦੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਝੋਪੜੀ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਬਿਲ ਵਰਗੀ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ। ਝੋਪੜੀ ਚਾਂਦੀ ਵਾਲੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਚਾਦਰਾਂ, ਤਲਵਾਰਾਂ ਤੇ ਸੋਨੇ ਵਾਲੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲੀਆਂ ਢਾਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਓਹ ਝੋਪੜੀ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਥੇ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਗੋਹਾਂ ਦੀ ਖਾਲ ਦੀਆਂ ਦਸਤਾਨੇ ਵੀ ਪਈਆਂ ਸਨ, ਤੇ ਅਜਿਹੇ ਅਜੇਹੇ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੇ ਗਰੁੱਪਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ ਦੀ ਗੁਫਾ ਹੋਵੇ। ਭਰਤ ਨੇ ਓਥੇ, ਰਾਮ ਦੇ ਵਾਸ-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ, ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕੀਤੇ, ਚੜ੍ਹਦੇ ਹੋਏ ਅੱਗ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੀ, ਇੱਕ ਚੌੜੀ ਯੱਗ-ਵੇਦੀ ਵੇਖੀ। ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਵੇਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਰਾਮ ਨੂੰ ਝੋਪੜੀ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਹਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਜਟਾ ਦੀ ਮੋੜ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕਾਲੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮ੍ਰਿਗਚਰਮਾ ਤੇ ਛਾਲਾਂ ਵਾਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ, ਚਾਰ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਦੇਖਿਆ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਜਾ, ਸ਼ੇਰ ਵਰਗੀਆਂ ਮੋਢਿਆਂ, ਬਲਵਾਨ ਬਾਂਹਾਂ, ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਉਥੇ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਰਾਮ, ਜਿਹੜਾ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ, ਦਰਭਾ ਘਾਹ ਉੱਤੇ ਬੈਠਿਆ ਸੀ, ਨਾਲ ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭਰਤ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੁਰ ਪਿਆ—ਕੈਕਈ ਦਾ ਇਹ ਧਰਮੀ ਪੁੱਤਰ। ਉਸ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਵਿਲਾਪ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਰੁਕ ਗਈ, ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਨਾ ਸਕਿਆ, ਤੇ ਇਹ ਬੋਲ ਕਹੇ। "ਜੋ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੇਵਾ-ਯੋਗ ਸੀ, ਹੁਣ ਜੰਗਲ ਦੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿਚ ਬੈਠਾ ਹੈ—ਮੇਰਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ। ਜੋ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਵਾਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਇੱਥੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਮ੍ਰਿਗਚਰਮਾ ਪਾ ਕੇ ਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਹਣੇ-ਸੋਹਣੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗਹਣੇ ਪਾਂਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਜਟਾਵਾਂ ਦਾ ਭਾਰੀ ਜੂੜਾ ਢੋ ਰਿਹਾ ਹੈ—ਰਾਘਵ ਇਹ ਸਹਿ ਕਿਵੇਂ ਰਿਹਾ ਹੈ?" "ਜਿਸ ਨੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਯੱਗ ਕਰਕੇ ਪੁੰਨ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ, ਹੁਣ ਆਪਣੀ ਦੇਹ ਨੂੰ ਕਸ਼ਟ ਦੇ ਕੇ ਧਰਮ ਲੱਭ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਪਹਿਲਾਂ ਚੁੰਨੀ ਹੋਈ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਸ ਮਹਾਨ ਦਾ ਸਰੀਰ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਕਿਵੇਂ ਹੈ? ਮੇਰੇ ਕਰਕੇ, ਆਰਾਮ ਦੀ ਆਦਤ ਵਾਲਾ ਰਾਮ, ਅਜਿਹੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਹਾਏ! ਮੇਰੀ ਨਿਰਦਈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੇ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ!" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਭਰਤ ਦਾ ਕਮਲ ਵਰਗਾ ਚਿਹਰਾ ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਭਿੱਜ ਗਿਆ, ਉਹ ਰੋਦਾ ਹੋਇਆ ਰਾਮ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਮਹਾਨ ਯੋਧਾ ਭਰਤ, "ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ!" ਸਿਰਫ ਇਕ ਵਾਰੀ ਆਖ ਸਕਿਆ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਾ ਕਹਿ ਸਕਿਆ। ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਗਲਾ ਰੁਕ ਗਿਆ, ਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, "ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ!" ਹੀ ਆਖ ਸਕਿਆ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਵੀ, ਰੋਦਾ ਹੋਇਆ, ਰਾਮ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਰਾਮ ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੰਝੂ ਪੌਂਛੇ। ਫਿਰ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਤੇ ਗੁਹਾ ਨਾਲ, ਇਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਸ਼ੁਕਰ ਤੇ ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹੋਣ। ਉਹ ਰਾਜੇ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀਆਂ ਵਰਗੇ ਚਮਕਦੇ ਹੋਏ, ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਵੇਖ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਜੰਗਲ-ਵਾਸੀ ਵੀ ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ੀ ਛੱਡ ਕੇ ਰੋ ਪਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਨਿਨਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੇ ਰਚਿਆ। ਰਾਮ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨੀ ਔਖੀ ਸੀ, ਜਟਾਵਾਂ ਤੇ ਛਾਲਾਂ ਵਾਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ, ਹੱਥ ਜੋੜੇ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ—ਜਿਵੇਂ ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਸੂਰਜ। ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਭਰਤ ਨੂੰ ਪਛਾਣਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਪੀਲਿਆ ਤੇ ਸਰੀਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਬਾਂਹ ਨਾਲ ਫੜਿਆ, ਉਸ ਦਾ ਸਿਰ ਸੁੰਘਿਆ, ਗਲੇ ਲਾਇਆ, ਭਰਤ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜੱਫੀ ਵਿੱਚ ਚੁੱਕ ਲਿਆ, ਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ: "ਪੁੱਤਰ! ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ ਕਿੱਥੇ ਹੈ, ਜੋ ਤੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ? ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ। ਹਾਏ, ਇੰਨਾ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਭਰਤ ਨੂੰ ਦੂਰੋਂ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ; ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਸੋਹਣੀਅਤ ਵੀ ਨਵੀਂ ਲੱਗ ਰਹੀ ਹੈ—ਪਿਆਰੇ! ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਆਇਆ?" "ਕਿ ਰਾਜਾ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਆ ਗਿਆ? ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੈ? ਪਿਆਰੇ! ਤੇਰੀ ਰਾਜ-ਵਿਸ਼ਾ, ਜੋ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਵਿਰਾਸਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਿਤੇ ਖੋਹ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਗਈ? ਪਿਆਰੇ! ਕੀ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਦੇ ਪੱਕੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈਂ?" "ਕੀ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ, ਸੱਚ ਦੇ ਪੱਕੇ, ਚੰਗੇ ਹਨ? ਉਹ ਜੋ ਰਾਜਸੂਯ ਤੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਜੋ ਧਰਮ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਹਨ? ਕੀ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ, ਸਦਾ ਧਰਮੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੇਰੇ ਆਦਰ ਜੋਗ ਅਚਾਰਯਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੀ ਤੂੰ ਯਥੋਚਿਤ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਘੜੀ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਈ।