ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਆਸ ਪਾਈ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਥਾਂ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹਨ ਜਿਸਦਾ ਉਲੇਖ ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਨੇੜੇ ਹੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਰਾਹ 'ਤੇ ਉੱਚੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਟੰਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਛਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਭਰਤ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਇਹ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਰਾਹ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਵਜੋਂ ਰੱਖੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਜੀਬ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਯਾਤਰਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਪਹਾੜੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਹਾਥੀ ਦੀਆਂ ਪਗਚਿੰਨ੍ਹ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਇਕ ਦੂਜੇ 'ਤੇ ਗੂੰਜਦੇ ਹੋਏ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ। ਰਾਹ 'ਤੇ, ਗੂੜ੍ਹਾ ਅਤੇ ਕਾਲਾ ਧੂੰਆਂ ਉਠ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਥਾਂ ਤੇ ਸਦਾ ਹੀ ਤਪਸਵੀ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਹਵਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭਰਤ ਨੇ ਆਸ ਭਰੀ ਹੋਈ ਆਵਾਜ਼ 'ਚ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇੱਥੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਾਘਵ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੀਆਂ ਰੀਤਾਂ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਦੇਖਣਗੇ। ਥੋੜੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ, ਰਾਘਵ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਆਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ, ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਵਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਹੀਰੋਆਂ ਦੀ ਬੈਠਕ 'ਚ ਆਨੰਦ ਲੈ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਰਾਜਾ ਇਕੱਲੇਪਨ ਵਿਚ ਹੈ—ਮੇਰੇ ਜਨਮ ਤੇ ਜੀਵਨ 'ਤੇ ਹਾਏ! ਭਰਤ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਦੁਖੀ ਹੋਏ ਹਨ; ਰਾਘਵ ਨੇ ਸਾਰੇ ਇੱਛਾ ਛੱਡ ਕੇ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਸਰਾ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਭਰਤ ਨੇ ਵਿਰਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਕੇ ਮਾਫੀ ਮੰਗੇਗਾ। ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਭਰਤ ਨੇ ਵਿਰਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਦਸ਼ਰਥ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ, ਸੁਭਾਗਾ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਕੁਟੀਆ ਦੇਖੀ। ਉਹ ਕੁਟੀਆ ਚੌੜੀ ਸੀ, ਸਾਲ, ਤਾਲ ਤੇ ਅਸ਼ਵਕਰਨ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ, ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ ਨਾਲ ਨਰਮ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਿਛਾਈ ਹੋਈ, ਬਿਲਕੁਲ ਯਜਨ-ਵੇਦੀ ਵਾਂਗ। ਉਹ ਕੁਟੀਆ ਇੰਦ੍ਰ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਵਰਗੇ ਧਨੁਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜੋ ਮਜ਼ਬੂਤ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਪਿੱਠ ਵਾਲੀਆਂ, ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਲਈ ਤਿਆਰ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ। ਉਥੇ ਤੀਰ ਵੀ ਸਨ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ, ਕਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਸੱਪਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਬਿਲ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ, ਤਲਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲੀਆਂ ਢਾਲਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਕੁਟੀਆ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਥੇ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਗੋਹਾਂ ਦੀ ਚਮੜੀ ਦੀਆਂ ਦਸਤਾਨੇ ਵੀ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਅਜਿਹੀਆਂ ਅਜੈਯ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ ਦਾ ਗੁਫਾ। ਭਰਤ ਨੇ ਰਾਮ ਦੇ ਆਸਰੇ ਵਿੱਚ, ਪੂਰਬ ਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ, ਚੌੜੀ ਯਜਨ-ਵੇਦੀ ਤੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ, ਦੇਖੀ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਦੇਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਡੇ ਭਰਾ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਕੁਟੀਆ ਵਿੱਚ, ਜਟਾ ਦਾ ਮੁਕੁਟ ਪਹਿਨੇ, ਬੈਠਾ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ। ਰਾਮ ਕਾਲੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮ੍ਰਿਗ ਚਮੜੀ ਅਤੇ ਛਾਲਾਂ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹੋਏ, ਚਹੁੰ-ਪਾਸੇ ਘਿਰੇ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਭਰਤ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਧਰਮਵਾਨ ਮਾਲਕ ਨੂੰ, ਸ਼ੇਰ ਵਰਗੇ ਮੋਢੇ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਾਹਾਂ, ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ-ਘਿਰੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਾ ਵਜੋਂ ਵੇਖਿਆ। ਰਾਮ, ਜੋ ਅਨਾਦਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਾਂਗ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਾਹਾਂ ਨਾਲ, ਦਰਭਾ ਘਾਹ 'ਤੇ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਇਹ ਸਭ ਦੇਖ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਭਰਤ, ਦੁਖ ਤੇ ਸੋਗ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੁਰ ਕੇ ਰਾਮ ਵੱਲ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਭਰਤ ਨੇ ਦੁਖ ਵਿਚ, ਰੋਣ ਵਾਲੀ ਆਵਾਜ਼ 'ਚ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਨਾ ਸਕਿਆ, ਤੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਕਹੇ: "ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਸਨਮਾਨਤ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਜੰਗਲ ਦੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿਚ ਬੈਠਾ ਹੈ—ਮੇਰਾ ਵਡਾ ਭਰਾ। ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਵਾਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਇਥੇ ਮ੍ਰਿਗ ਚਮੜੀ ਪਹਿਨ ਕੇ ਧਰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਹਣੀਆਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਪਹਿਨਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਭਾਰੀ ਜਟਾਵਾਂ ਪਹਿਨ ਰਿਹਾ ਹੈ—ਰਾਘਵ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ?" "ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਯਜਨ ਕਰਕੇ ਪੁੰਨ ਕਮਾਂਦਾ ਸੀ—ਹੁਣ ਸਰੀਰਕ ਕਠਿਨਾਈ ਰਾਹੀਂ ਧਰਮ ਲੱਭ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਸਰੀਰ ਪਹਿਲਾਂ ਚੰਨਣ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ ਸੀ—ਹੁਣ ਉਸ ਮਹਾਨ ਦਾ ਸਰੀਰ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ, ਰਾਮ—ਜੋ ਆਰਾਮ ਦੇ ਆਦੀ ਸੀ—ਇਸ ਦੁਖ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ। ਮੇਰੀ ਨਿਰਦਈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਨਿੰਦਿਆ!" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਭਰਤ ਦਾ ਕਮਲ ਵਰਗਾ ਚਿਹਰਾ ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਰੋਦਾ ਹੋਇਆ ਰਾਮ ਦੇ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਗਿਆ। ਦੁਖ ਨਾਲ ਗ੍ਰਸਤ, ਮਹਾਨ ਭਰਤ ਨੇ "ਮਹਾਨ" ਸ਼ਬਦ ਕੇਵਲ ਇਕ ਵਾਰੀ ਕਿਹਾ, ਤੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਕਹਿ ਨਾ ਸਕਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਗਲਾ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਰੁਕ ਗਿਆ, ਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, "ਮਹਾਨ" ਕਹਿ ਕੇ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਕਹਿ ਨਾ ਸਕਿਆ। ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਵੀ ਰੋਦਾ ਹੋਇਆ, ਰਾਮ ਦੇ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਨਤਮਸਤਕ ਹੋਇਆ। ਰਾਮ ਨੇ ਦੋਨੋ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੰਝੂ ਪੋਂਝੇ। ਫਿਰ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਤੇ ਗੁਹਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦ, ਸ਼ੁਕਰ ਤੇ ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਦੇ ਨਾਲ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਰਾਜੇ, ਮਹਾਨ ਹਾਥੀਆਂ ਵਾਂਗ, ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਜੰਗਲ-ਵਾਸੀ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸੁਖ ਛੱਡ ਕੇ, ਹੰਝੂ ਬਹਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਨਵਵੇਂ-ਨਵੇਂ ਸਰਗਾ ਦਾ ਸਮਾਪਤੀ ਹੋਈ। ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ 'ਤੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨਾ ਔਖਾ ਸੀ—ਜਟਾਵਾਂ ਤੇ ਛਾਲਾਂ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ, ਹਥੀਂ ਜੋੜ ਕੇ, ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਯੁੱਗ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਸੂਰਜ। ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਭਰਤ ਨੂੰ ਪਛਾਣਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਪੀਲਾ ਤੇ ਸਰੀਰ ਸੁੱਕਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਤੇ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬਾਹ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਫੜਿਆ। ਰਾਮ, ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ, ਨੇ ਭਰਤ ਦਾ ਸਿਰ ਸੁੰਘਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ, ਆਪਣੀ ਗੋਦ 'ਚ ਬਿਠਾਇਆ, ਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, "ਪਿਆਰੇ, ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਕਿੱਥੇ ਹਨ, ਜੋ ਤੂੰ ਜੰਗਲ ਆ ਗਿਆ ਹੈਂ? ਜਦ ਤਕ ਉਹ ਜੀਵਤ ਹਨ, ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।" "ਹਾਏ, ਇਤਨੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਭਰਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਤੋਂ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ; ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ—ਪਿਆਰੇ, ਤੂੰ ਇਥੇ ਕਿਉਂ ਆਇਆ ਹੈਂ?