ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀ ਜਦੋਂ ਅੱਗੇ ਵਧੇ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਰੁੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਪਈਆਂ ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਛੱਡੇ ਹੋਏ ਛਾਲ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਤੋਂ ਉਸਨੇ ਪਛਾਣ ਲਿਆ ਕਿ ਇੱਥੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਨ। ਜੰਗਲ ਵਿਚ, ਉਸਨੇ ਹਰਣਾਂ ਅਤੇ ਮਹਿਸੂਸਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਲਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਢੇਰ ਵੇਖੇ, ਜੋ ਠੰਡ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਭਾਰਤ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸੀ, ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਕਹਿਣ ਲੱਗਿਆ, “ਮੇਰੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਸੀਂ ਉਹ ਥਾਂ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹਾਂ, ਜਿਸਦਾ ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਇੱਥੋਂ ਦੂਰ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਛਾਲ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ, ਜੋ ਉੱਚੇ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਲਗਦਾ ਹੈ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਰਸਤੇ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਵਜੋਂ ਰੱਖੇ ਹਨ, ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਅਜੀਬ ਸਮੇਂ ਉੱਤੇ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।” ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਸਪਾਸ ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੀ ਵੇਖੇ, ਜੋ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਗੂੰਜਦੇ ਤੇ ਘੁੰਮਦੇ ਸਨ। ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਉਠਦੀ ਘਾਟੀ ਤੇ ਕਾਲੀ ਧੂੰਆਂ ਵੀ ਉਸਨੇ ਵੇਖੀ, ਜਿਥੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਤਪਸਵੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਵਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਆਖਿਆ, “ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਮਹਾਨ ਰਾਮ ਨੂੰ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਰੀਤ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਜ਼ਰੂਰ ਵੇਖਾਂਗਾ।” ਫਿਰ ਥੋੜੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ, ਰਾਮ ਚਿਤਰਕੂਟ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਤੇ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਆਇਆ। ਉਥੇ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਵਰਗਾ ਰਾਮ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਹੈ, ਜੋ ਵੀਰਾਂ ਦੀ ਮੰਡਲੀ ਦਾ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਅਕੈਲਾ ਹੋ ਗਿਆ—ਹਾਏ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੇ ਜਨਮ!” ਭਾਰਤ ਨੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਮੇਰੇ ਕਰਕੇ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਤੇਜਸਵੀ ਤੇ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਹੈ, ਦੁੱਖ ਭੋਗ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਰਘੁਨੰਦਨ ਰਾਮ ਨੇ ਸਾਰੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਛੱਡ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਲਈ ਹੈ। ਅੱਜ ਸੰਸਾਰ ਵੱਲੋਂ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰ ਕੇ, ਮੈਂ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਫੀ ਮੰਗਾਂਗਾ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਿਆਂ, ਦਸ਼ਰਥ ਪੁੱਤਰ ਭਾਰਤ ਨੇ ਇੱਕ ਵੱਡਾ, ਸੁਭਾਗਾ ਤੇ ਸੋਹਣਾ ਪੱਤਿਆਂ ਦਾ ਕੁੱਟਾ ਵੇਖਿਆ। ਇਹ ਕੁੱਟਾ ਸਾਲ, ਤਾਲ ਤੇ ਅਸ਼ਵਕਰਨ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਵਿਛੇ ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ ਨਾਲ, ਬਿਲਕੁਲ ਯਗ੍ਯ-ਵੇਦਿਕਾ ਵਾਂਗ। ਇਹ ਇੰਦਰ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਵਾਂਗ ਸੋਨੇ ਦੀ ਪਿੱਠ ਵਾਲੀਆਂ, ਮਜਬੂਤ ਤੇ ਲੜਾਈ ਯੋਗ ਧਨੁਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਥੇ ਤੀਰ ਵੀ ਸਨ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੀ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਂਗ ਤੇਜਸਵੀ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੱਪਾਂ ਦੀ ਮੰਡਲੀ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਕੁੱਟਾ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ, ਤਲਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲੀਆਂ ਢਾਲਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਥੇ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਗੋਹ ਦੇ ਚਮੜੇ ਦੀਆਂ ਦਸਤਾਨੇ ਵੀ ਸਨ, ਤੇ ਇਹ ਸਿੰਘ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਾਂਗ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਖੜਾ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਉਥੇ ਰਾਮ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਪਵਿੱਤਰ ਹਵਨ-ਕੁੰਡ ਵੀ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਜਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਨਿਹਾਰ ਕੇ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕੁੱਟੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠਿਆ ਦੇਖਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਟਾ ਦਾ ਮੁਕੁਟ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਰਾਮ ਕਾਲੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਮ੍ਰਿਗ ਚਮੜੇ ਅਤੇ ਛਾਲ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਸਾਰੇ ਪਾਸੇ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਜਾ, ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਮੋਢਿਆਂ ਵਾਲੇ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਾਂਹਾਂ, ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਸਮੁੰਦਰ-ਘੇਰੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਉਥੇ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਸਦਾ ਕਾਇਮ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਦਰਭ ਘਾਹ 'ਤੇ ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਹ ਸਭ ਦੇਖ ਕੇ, ਭਾਰਤ, ਜੋ ਕੈਕੇਈ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਵਿਯੋਗ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਰੋਦਿਆਂ-ਰੋਦਿਆਂ ਰਾਮ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪਿਆ। ਉਸਨੇ ਰੋਸ ਭਰੇ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ, ਅਸੂਆਂ ਨਾਲ ਰੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਗਲਾ ਲੈ ਕੇ, ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਨਾ ਕਹਿ ਸਕਿਆ, ਸਿਵਾਏ “ਆਰਿਆ!” ਦੇ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਜੋ ਰਾਮ ਪਹਿਲਾਂ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਜੰਗਲ ਦੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਬੈਠਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਵਾਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਇੱਥੇ ਮ੍ਰਿਗ ਚਮੜੇ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਅਭਿਆਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਹਣੀਆਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਪਹਿਨਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਸਦੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਭਾਰੀ ਜਟਾਵਾਂ ਹਨ—ਰਘੁਨੰਦਨ ਇਹ ਸਭ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਜਿਸਨੇ ਕਈ ਯਗ੍ਯ ਕਰਕੇ ਪੁੰਨ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ, ਹੁਣ ਉਹ ਆਪਣੀ ਦੇਹ ਨਾਲ ਤਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਿਸਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਚੰਦਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਹ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਿੱਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਕਰਕੇ, ਆਰਾਮਾਂ ਦੇ ਆਦੀ ਰਾਮ ਨੇ ਇਹ ਦੁੱਖ ਸਹਿਣਾ ਪਿਆ। ਹਾਏ, ਮੇਰੀ ਨਿਰਦਈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਈ ਗਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਿਆਂ, ਭਾਰਤ, ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਅਸੂਆਂ ਤੇ ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਭਿੱਜ ਗਿਆ, ਰੋਦਿਆਂ-ਰੋਦਿਆਂ ਰਾਮ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਭਾਰਤ, “ਆਰਿਆ!” ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਹੀ ਕਹਿ ਸਕਿਆ, ਉਸਦੇ ਅੱਗੇ ਅਸੂਆਂ ਨੇ ਉਸਦੀ ਬੋਲੀ ਰੋਕ ਲਈ। ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਵੀ ਰੋਦਿਆਂ ਰਾਮ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੀਸ ਨਿਵਾਇਆ। ਰਾਮ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਸੂ ਲੁੱਟੇ। ਫਿਰ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਗੁਹਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ, ਚੰਦ, ਸ਼ੁਕਰ ਤੇ ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਹਾਥੀ ਵਰਗੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਜੰਗਲ-ਵਾਸੀ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸੁਖ ਭੁੱਲ ਕੇ ਰੋ ਪਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਨਿਨਾਨਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ, ਰਾਮ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸਨੂੰ ਪਛਾਣਣਾ ਔਖਾ ਸੀ—ਉਸਦੇ ਵਾਲ ਜਟਾਂ ਵਿੱਚ, ਛਾਲ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ, ਹੱਥ ਜੋੜੇ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ—ਜਿਵੇਂ ਯੁਗ ਅੰਤ ਤੇ ਸੂਰਜ ਹੋਵੇ। ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ, ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਪੀਲਾ ਤੇ ਸਰੀਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸੀ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਬਾਂਹ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਉਠਾ ਲਿਆ।