ਭਾਰਤ ਜਦੋਂ ਉਸ ਕੂਟੀਆ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਉਥੇ ਕੱਟੀ ਹੋਈ ਲੱਕੜ ਅਤੇ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਵੇਖੇ। ਉਸ ਨੇ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਕੂਟੀਆ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਰਹਿ ਰਹੇ ਸਨ। ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਉੱਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਪਏ ਹੋਏ ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਯਕੀਨ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੀ ਥਾਂ ਹੈ। ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਹਿਰਣ ਅਤੇ ਭੈਂਸਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਲਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਢੇਰ ਵੀ ਵੇਖੇ, ਜੋ ਠੰਢ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਭਾਰਤ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਭਰੋਸੇ ਨਾਲ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, "ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਅਸੀਂ ਉਹ ਥਾਂ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਭਰਦਵਾਜ਼ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਮੰਡਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਇੱਥੋਂ ਦੂਰ ਨਹੀਂ।" ਉਹ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਇਹ ਛਾਲਾਂ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਜੋ ਉੱਚੇ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਇਹ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਰਸਤੇ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਰੱਖੇ ਹੋਣਗੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਅਜੀਬ ਵੇਲੇ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਣਗੇ।" ਭਾਰਤ ਨੇ ਪਹਾੜੀ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੀ ਵੇਖੇ, ਜੋ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੇ ਤੇ ਗੂੰਜਦੇ ਹੋਏ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਿੱਥੇ ਰਸਤਾ ਸੀ, ਉਥੋਂ ਉਠਦੇ ਹੋਏ ਗੂੜ੍ਹੇ ਤੇ ਕਾਲੇ ਧੂੰਏਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਉਥੇ ਚੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਾਧੂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਵਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।" ਭਾਰਤ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, "ਹੁਣ ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਉੱਚ ਕੁਲ ਵਾਲੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਵੇਖਾਂਗਾ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਘ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਕਰਤਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਂਦਾ, ਇਕ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਂਗ।" ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਰਾਘਵ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਤੇ ਮੰਡਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਆ ਗਿਆ। ਉਥੇ ਉਸ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਖਿਆ, "ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਘ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਹੈ, ਵੀਰਾਂ ਦੇ ਆਸਨ ਤੇ ਆਨੰਦ ਲੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ—ਹਾਏ ਮੇਰੀ ਜਨਮ ਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ!" ਭਾਰਤ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਮੇਰੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸਵਾਮੀ, ਜੋ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੈ, ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਰਾਘਵ ਨੇ ਸਾਰੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਛੱਡ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰ ਲਿਆ।" ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਅੱਜ, ਜਦ ਮੈਂ ਸੰਸਾਰ ਵੱਲੋਂ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਿਆ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਵਾਂਗਾ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਫੀ ਮੰਗਾਂਗਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਛੋੜੇ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ, ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਭਾਰਤ, ਇਕ ਵੱਡੀ, ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਕੂਟੀਆ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕੂਟੀਆ ਖੁਲ੍ਹੀ-ਚੌੜੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਸਾਲ, ਤਾਲ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਕਰਨ ਦੇ ਪੱਤੇ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ ਨਾਲ ਨਰਮ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਿਛਾਈ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਯਜ੍ਯ ਸ਼ਾਲਾ ਦਾ ਆਲਤਰ ਬਣਾਇਆ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਕੂਟੀਆ ਇੰਦਰ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਵਰਗੇ ਤੀਰ-ਕਮਾਨ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜੋ ਸੋਨੇ ਦੀ ਪਿੱਠ ਵਾਲੇ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਤੇ ਯੁੱਧ ਲਈ ਤਿਆਰ ਸਨ, ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਥਿਆਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਕੂਟੀਆ ਤੀਖੇ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਜੋ ਤੂਣੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਮਕਦਾਰ ਸਿਰ ਸੱਪਾਂ ਵਰਗੇ ਲੱਗਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਬਿਲ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੀ ਸੀ। ਵੱਡੀਆਂ ਚਾਂਦੀ ਦੀਆਂ ਚਾਦਰਾਂ, ਤਲਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲੀਆਂ ਢਾਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਉਹ ਕੂਟੀਆ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਛਪਕਲੀ ਦੀ ਖਾਲ ਵਾਲੀਆਂ ਦਸਤਾਨਿਆਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਅਜਿੱਤ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਗਰੁੱਪਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ, ਉਹ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿਚ ਸਿੰਘ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਾਂਗ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਉਥੇ, ਰਾਮ ਦੀ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਵਿੱਚ, ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਪਵਿੱਤਰ ਹਵਨ ਕੁੰਡ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਭ ਅੱਗ ਜਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਲਈ ਨਿਹਾਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਕੂਟੀਆ ਵਿੱਚ ਬੈਠਿਆ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਜਟਾਵਾਂ ਦਾ ਮੁਕੁਟ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਰਾਮ, ਕਾਲੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ ਅਤੇ ਛਾਲ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ, ਚਾਰੋ ਪਾਸੋਂ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦੀ ਲੋ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਮੋਢੇ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ, ਬਾਂਹਾਂ ਮਜ਼ਬੂਤ, ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ, ਤੇ ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ-ਘਿਰੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਉਹ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਦਰਭਾ ਘਾਹ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਸਦਾ-ਥਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ। ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੇਖ ਕੇ, ਭਾਰਤ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਤੇ ਉੱਚ ਕੁਲ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਦੌੜ ਕੇ ਗਿਆ—ਉਹ ਕੈਕੇਈ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਉਹ ਰਾਮ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ, ਗਲਾ ਰੁੰਝਿਆ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਨਾ ਸਕਿਆ ਅਤੇ ਆਖਿਆ, "ਜੋ ਕਦੇ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਸੇਵਾ ਜੋਗ ਸੀ, ਉਹ ਮੇਰਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਹੁਣ ਜੰਗਲ ਦੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ ਹੈ।" "ਜੋ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਵਾਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਇੱਥੇ ਚਮੜੀ ਦੀ ਛਾਲ ਪਹਿਨ ਕੇ ਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।" "ਜੋ ਕਦੇ ਸੁੰਦਰ-ਸੁੰਦਰ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਇਹ ਭਾਰੀ ਜਟਾਵਾਂ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ?" "ਜੋ ਯਥਾ-ਵਿਧੀ ਯਜ੍ਯ ਕਰਕੇ ਪੁੰਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਆਪਣੀ ਦੇਹ ਨੂੰ ਕਲੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਧਰਮ ਲੱਭ ਰਿਹਾ ਹੈ।" "ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਪਹਿਲਾਂ ਚੰਨਣ ਦੇ ਲਪੇਟ ਨਾਲ ਮਹਕਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਹੁਣ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਿਪਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।" "ਮੇਰੇ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ, ਜੋ ਸੁਖਾਂ ਦਾ ਆਦੀ ਸੀ, ਇਹ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਹਾਏ, ਮੇਰੀ ਨਿਰਦਈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਨੇ ਨਿੰਦਿਆ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਕਮਲ ਵਰਗਾ ਸੀ ਤੇ ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਭਿੱਜ ਗਿਆ ਸੀ, ਰੋਦਿਆਂ-ਰੋਦਿਆਂ ਰਾਮ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਮਹਾਨ ਯੋਧਾ ਭਾਰਤ, ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ "ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ!" ਆਖ ਸਕਿਆ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਉਸ ਦਾ ਗਲਾ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਰੁੰਝ ਗਿਆ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ "ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ!" ਹੀ ਆਖ ਸਕਿਆ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਵੀ ਰੋਦਿਆਂ ਰਾਮ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਰਾਮ ਨੇ ਦੋਵਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੰਝੂ ਪੂੰਝੇ। ਫਿਰ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਗੁਹਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ, ਚੰਦ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਰ-ਗੁਰੂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਰਾਜੇ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਹਾਥੀਆਂ ਵਰਗੇ ਚਮਕਦੇ ਸਨ, ਜਦ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਜੰਗਲ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਛੱਡ ਕੇ ਹੰਝੂ ਵਗਾ ਦਿੱਤੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਨਿਨਾਨਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਇਥੇ ਅੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਲਮੀਕੀ ਨੇ ਰਚਿਆ। ਅਗਲੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਿੱਚ, ਰਾਮ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਛਾਣਣਾ ਵੀ ਔਖਾ ਸੀ—ਜਟਾਵਾਂ ਅਤੇ ਛਾਲ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ—ਜਿਵੇਂ ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਸੂਰਜ।