ਭਾਰਤ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਜਦੋਂ ਚਲਦੇ ਗਏ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਰਾਮ ਦੀ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਝੋਪੜੀ ਅਤੇ ਉਹ ਆਸ਼ਰਮ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਵਣਵਾਸੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਡੇਰਿਆਂ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਸੀ। ਝੋਪੜੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਭਾਰਤ ਨੇ ਲੱਕੜ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਅਤੇ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਵੇਖੇ। ਉਥੇ ਹੀ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਦਰੱਖਤਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਖੇ ਹੋਏ ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਸ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਹਿਰਣ ਅਤੇ ਭੈਂਸ ਦੀਆਂ ਖਾਲਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਢੇਰ ਵੇਖੇ, ਜੋ ਠੰਡ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਲਈ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਭਾਰਤ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, "ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਉਹ ਥਾਂ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹਾਂ, ਜਿਸਦਾ ਉਲੇਖ ਭਰਦਵਾਜ਼ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ; ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਇੱਥੋਂ ਦੂਰ ਨਹੀਂ।" ਉਹ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦਾ, "ਇਹ ਛਾਲਾਂ ਦੇ ਕੱਪੜੇ, ਜੋ ਉੱਚੇ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਰਸਤਾ ਦੱਸਣ ਲਈ ਇੱਥੇ ਰੱਖੇ ਹੋਣਗੇ।" "ਇੱਥੇ ਪਹਾੜੀ ਕਿਨਾਰੇ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਚੱਲਦੇ, ਵਧੀਆ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਨ, ਜੋ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੇ ਤੇ ਘੁੰਘਰੂਦੇ ਹਨ।" ਫਿਰ ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ, "ਉਹ ਗੂੜ੍ਹਾ ਅਤੇ ਕਾਲਾ ਧੂੰਆਂ, ਜੋ ਰਸਤੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉੱਠ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਓਥੇ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਰਿਸ਼ੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਵਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।" ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਭਾਰਤ ਕਹਿੰਦਾ, "ਹੁਣ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਰਘੁਕੁਲ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਮ ਨੂੰ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਬਾਘ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਦੇਖਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਹਾਂਮੁਨੀ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ, ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਰਾਮ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਪਹਾੜ ਤੇ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਆਖੇ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਬਾਗ਼ਾਂ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕਦੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਬੈਠਦੇ ਸਨ; ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਜਗਤ ਦਾ ਨਾਥ, ਜੋ ਕਦੇ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਅੱਜ ਇਕੱਲਾ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ—ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਤੇ ਲੱਜ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। "ਮੇਰੇ ਕਰਕੇ, ਜਗਤ ਦਾ ਪਾਲਕ, ਜੋ ਚਮਕਦਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸੀ, ਅੱਜ ਦੁਖਾਂ ਵਿਚ ਹੈ; ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਨੇ ਸਾਰੇ ਸੁਖ ਛੱਡ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਕੀਤਾ ਹੈ।" ਭਾਰਤ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, "ਅੱਜ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਦੁਨੀਆਂ ਵਲੋਂ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਇਆ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਮਾਫੀ ਮੰਗਾਂਗਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿਚ ਕਰਲਾਂ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਦਸ਼ਰਥ ਪੁੱਤਰ ਭਾਰਤ ਨੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ, ਸੁਭਾਗਾ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਝੋਪੜੀ ਵੇਖੀ। ਉਹ ਝੋਪੜੀ ਖੁੱਲ੍ਹੀ-ਚੌੜੀ ਸੀ, ਸਾਲ, ਤਾਲ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਕਰਨ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਸ ਨਾਲ ਵਿਛੀ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਯਜਨ ਦਾ ਮੰਡਪ। ਉਸ ਝੋਪੜੀ ਨੂੰ ਇੰਦਰ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਵਰਗੀਆਂ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਪਿੱਠ ਵਾਲੀਆਂ, ਵੱਡੀਆਂ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਧਨੁਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜੋ ਯੁੱਧ ਲਈ ਤਿਆਰ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਸਨ। ਉਥੇ ਤੀਰ ਵੀ ਸਨ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ ਤੇ ਡਰਾਉਣੇ, ਤੂਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਸੱਪਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਝੋਪੜੀ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਬਿਲ ਵਾਂਗ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਝੋਪੜੀ ਨੂੰ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਕੱਪੜਿਆਂ, ਤਲਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲੀਆਂ ਢਾਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਥੇ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਮੜੀਆਂ ਗੋਹ ਦੇ ਚਮੜੇ ਦੀਆਂ ਦਸਤਾਨੇ ਵੀ ਸਨ, ਅਤੇ ਝੋਪੜੀ ਅਜਿਹੀ ਲੱਗਦੀ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਦੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿਚ ਸਿੰਘ ਦਾ ਗੁਫਾ ਹੋਵੇ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਰਾਮ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵਿਚ ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਇਕ ਚੌੜਾ, ਪਵਿੱਤਰ ਵੇਦਿਕਾ ਵੇਖੀ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਅੱਗ ਜਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਤੱਕ ਨਿਹਾਰਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਝੋਪੜੀ ਵਿੱਚ ਬੈਠਿਆ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਕੇਸ਼ ਜਟਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗੂੰਥੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਸ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਰਾਮ ਕਾਲੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮ੍ਰਿਗ ਚਮੜੀ ਅਤੇ ਛਾਲਾਂ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ, ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ, ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਘਿਰੇ ਹੋਏ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਮੋਢੇ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ, ਬਾਂਹਾਂ ਮਜ਼ਬੂਤ, ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਤੇ ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਤੱਕ ਦੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਿਛੀ ਹੋਈ ਦਰਭਾ ਘਾਸ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਮਹਾਂਬਲੀ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੇ। ਇਹ ਸਭ ਦੇਖ ਕੇ, ਭਾਰਤ, ਜੋ ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦਾ ਸੀ, ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਸੋਗ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਦੌੜ ਕੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਰਾਮ ਕੋਲ ਗਿਆ। ਉਹ, ਪੀੜਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ, ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਰੋਣ ਕਰਕੇ ਰੁਕ ਗਈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ, ਤੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, "ਜੋ ਕਦੇ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਸੇਵਾ ਯੋਗ ਸੀ, ਉਹ ਅੱਜ ਜੰਗਲ ਦੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿਚ ਬੈਠਾ ਹੈ—ਮੇਰਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ।" "ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਵਾਲੇ ਕੱਪੜੇ ਪਹਿਨਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਇੱਥੇ ਮ੍ਰਿਗ ਚਮੜੀ ਪਾ ਕੇ ਧਰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਹਣੀਆਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਪਾਂਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਭਾਰੀ ਜਟਾਵਾਂ ਧਾਰੀਆਂ ਹਨ—ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਇਹ ਸਭ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ?" "ਜਿਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਅਨੁਸਾਰ ਯਜਨ ਕਰਕੇ ਪੁੰਨ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਹੁਣ ਆਪਣੀ ਦੇਹਿਕ ਤਪਸਿਆ ਰਾਹੀਂ ਧਰਮ ਲੱਭ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਚੰਦਨ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਅੱਜ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਿਪਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।" "ਮੇਰੇ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ, ਜੋ ਆਰਾਮ ਵਿਚ ਪਲੇ, ਅੱਜ ਇਹ ਦੁੱਖ ਸਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਾਏ! ਮੇਰੀ ਨਿਰਦਈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆਂ ਨੇ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ।" ਇੰਝ ਕਰਲਾਂ ਕਰਦਾ, ਭਾਰਤ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਭਿੱਜ ਗਿਆ ਸੀ, ਰੋਂਦਾ ਹੋਇਆ ਰਾਮ ਦੇ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਸੰਤਾਪ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਮਹਾਂਬਲੀ ਭਾਰਤ, ਦੁੱਖ ਵਿਚ "ਆਰਯ!" (ਹੇ ਉੱਚ ਆਤਮਾ) ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਵਾਰੀ ਹੀ ਆਖ ਸਕਿਆ, ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਉਹ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਬੋਲ ਸਕਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਗਲਾ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਰੁਕ ਗਿਆ, ਚਮਕਦਾਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ "ਆਰਯ!" ਹੀ ਨਿਕਲਿਆ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਵੀ ਰੋਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਰਾਮ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਗਿਆ। ਰਾਮ ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੰਝੂ ਪੋਂਝੇ। ਫਿਰ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਗੁਹਾ ਸਮੇਤ, ਇਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਸੂਰਜ, ਚੰਦ, ਸ਼ੁਕਰ ਤੇ ਬ੍ਰਹਸਪਤਿ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਰਾਜੇ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਹਾਥੀਆਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ, ਜਦੋਂ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਵਾਸੀ ਵੀ ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ੀ ਛੱਡ ਕੇ ਰੋ ਪਏ। ਇੱਥੇ, ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਨਵੇਂਨਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਇਆ।