ਰਾਮ, ਜੋ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੀ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਢਲਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਉੱਗੇ ਹੋਏ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਫੁੱਲ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਸ ਦੀ ਨੇੜਤਾ ਕਰਕੇ, ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਰੂੜ੍ਹੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਵੇਖਣੇ ਪੈਂਦੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਭਰਤ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਪਾਣੀ ਦੇ ਦੂਰਲੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੋਵੇ—ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ "ਇਹ ਰਾਮ ਹੈ।" ਫਿਰ, ਚਿਤਰਕੂਟ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਮ ਦਾ ਆਸ਼ਰਮ ਸੀ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਵੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਭਰਤ, ਜਿਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਮਹਾਨ ਸੀ, ਗੁਹਾ ਦੇ ਨਾਲ ਤੇ ਫੌਜ ਨੂੰ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕਰਕੇ, ਉਥੇ ਜਲਦੀ ਹੀ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਫੌਜ ਨੂੰ ਠਹਿਰਾ ਕੇ, ਉਤਸੁਕ ਭਰਤ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਚੱਲ ਪਿਆ, ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੂੰ ਰਾਹ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੂੰ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਿਆ, "ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਲਿਆਓ," ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਭਗਤੀ ਰੱਖਦਿਆਂ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧ ਗਿਆ। ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਵੀ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੇ ਕੋਲ-ਕੋਲ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਤੇ ਭਰਤ ਦੋਵੇਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਉਤਾਵਲੇ ਸਨ। ਜਦ ਭਰਤ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਝੋਪੜੀ ਅਤੇ ਆਸ ਪਾਸ ਆਸਕਤਾਂ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵੇਖੇ। ਝੋਪੜੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਸ ਨੇ ਲੱਕੜਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਅਤੇ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਫੁੱਲ ਵੇਖੇ। ਉਸ ਨੇ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਅਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਟੰਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਪੋਸ਼ਾਕਾਂ ਦੇਖ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ। ਉਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਹਿਰਣ ਅਤੇ ਮਹਿਸੂਸ ਦੀਆਂ ਖਾਲਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਢੇਰ ਵੀ ਵੇਖੇ, ਜੋ ਗਰਮੀ ਲਈ ਰੱਖੇ ਗਏ ਸਨ। ਮਹਾਬਲੀ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਭਰਤ ਨੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਆਤਮ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, "ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਅਸੀਂ ਉਹ ਥਾਂ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ; ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਇਥੋਂ ਦੂਰ ਨਹੀਂ।" ਫਿਰ ਉਹ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਇਹ ਚੀਰ-ਵਸਤ੍ਰ, ਜੋ ਉੱਚੇ ਟਾਂਗੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਰਾਹ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਵਜੋਂ ਰੱਖੇ ਹੋਣਗੇ, ਜਦ ਉਹ ਅਣਉਕਲੇ ਸਮੇਂ ਤੇ ਰਸਤਾ ਤੈਅ ਕਰਦੇ ਹੋਣ।" "ਇੱਥੇ ਪਹਾੜੀ ਢਲਾਨ ਉੱਤੇ, ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲੇ ਤੇਜ਼ ਹਾਥੀ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਨ, ਜੋ ਇਕ ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਘੁੰਮਦੇ ਤੇ ਚੀਕਦੇ ਹੋਏ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।" "ਉਹ ਘਣੀ ਤੇ ਕਾਲੀ ਧੂੰਆਂ, ਜੋ ਰਸਤੇ ਦੇ ਨਾਲ ਉੱਠ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਹ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਆਸਕਤ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹੋਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।" "ਇਥੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਵੇਖਾਂਗਾ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮਹਾਨ ਮੁਨੀਆਂ ਵਾਂਗ।" ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਘਵ ਚਿਤਰਕੂਟ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਉੱਤੇ ਆ ਗਿਆ; ਉਸ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਬੋਲਿਆ। "ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਹੈ, ਵੀਰਾਂ ਦੇ ਆਸਨ 'ਤੇ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੋਇਆ; ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਇਕੱਲਾਪਨ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਹਾਏ ਮੇਰਾ ਜਨਮ ਤੇ ਜੀਵਨ!" "ਮੇਰੇ ਕਰਕੇ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਤੇ ਮਹਾਬਲੀ, ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ ਹੈ; ਸਾਰੇ ਵਾਸਨਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ।" "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੰਸਾਰ ਵਲੋਂ ਨਿੰਦਤ ਹੋ ਕੇ, ਅੱਜ ਮੈਂ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਾਂਗਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਫੀ ਮੰਗਾਂਗਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਿਆਂ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਭਰਤ ਨੇ ਇਕ ਵੱਡੀ, ਮੰਗਲਮਈ ਤੇ ਸੋਹਣੀ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਝੋਪੜੀ ਵੇਖੀ। ਉਹ ਝੋਪੜੀ ਚੌੜੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਾਲ, ਤਾਲ ਤੇ ਅਸ਼ਵਕਰਨ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ ਨਾਲ ਵਿਛਾਈ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਯਜਨਾ ਲਈ ਚੌਕ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਝੋਪੜੀ ਇੰਦਰ ਦੇ ਅਸਤਰ ਵਾਂਗ ਸੋਨੇ ਦੀ ਪਿੱਠ ਵਾਲੀਆਂ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਤੇ ਯੁੱਧਯੋਗ ਧਨੁਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਸਨ। ਤੀਰ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਸਨ, ਤੁਰਕੀਆਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਮਕਦਾਰ ਸਿਰ ਸੱਪਾਂ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਝੋਪੜੀ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਬਿਲ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੀ ਸੀ। ਉਹ ਝੋਪੜੀ ਚਾਂਦੀ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ, ਤਲਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲੀਆਂ ਢਾਲਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਗੋਹ ਦੇ ਚਮੜੇ ਦੀਆਂ ਦਸਤਾਨਾਂ, ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿਚ ਸਿੰਘ ਦੇ ਗੁਫਾ ਵਾਂਗ, ਅਜੇਹੀਆਂ ਅਜੈਯ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਗਿਰੋਹਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਭਰਤ ਨੇ ਉੱਥੇ, ਰਾਮ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ, ਪੂਰਬ ਤੇ ਉੱਤਰੀ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਚੌਕ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਕੁਝ ਪਲ ਤੱਕ ਨਿਹਾਰ ਕੇ, ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਝੋਪੜੀ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਨੇ ਜਟਾਵਾਂ ਦਾ ਮੁਕੁਟ ਪਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਰਾਮ ਕਾਲੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਮ੍ਰਿਗ ਚਮੜੇ ਅਤੇ ਚੀਰ-ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਭਰਤ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਧਰਮਾਤਮਾ, ਸਿੰਘ-ਸਮਾਨ ਮੋਢਿਆਂ ਵਾਲੇ, ਮਹਾਬਲੀ ਬਾਂਹਾਂ, ਕਮਲ-ਨੈਨੀ, ਸਮੁੰਦਰ-ਪਰਿਧੀ ਭੂਮੀ ਦੇ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਰਾਮ, ਜੋ ਮਹਾਬਲੀ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਸਦਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਾਂਗ, ਦਰਭਾ ਘਾਹ ਉੱਤੇ ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਬੈਠਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਸਭ ਵੇਖ ਕੇ, ਭਰਤ, ਜੋ ਉਜਾਗਰ ਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਸੀ, ਦੁੱਖ ਤੇ ਵਿਯੋਗ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਭਰਤ ਦਾ ਗਲਾ ਰੋਣ ਨਾਲ ਰੁੱਕ ਗਿਆ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਨਾ ਸਕਿਆ ਅਤੇ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, "ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਯੋਗ ਸੀ, ਉਹ ਅੱਜ ਜੰਗਲ ਦੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿਚ ਬੈਠਾ ਹੈ—ਮੇਰਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ।" "ਜੋ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਵਾਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਅੱਜ ਇੱਥੇ ਮ੍ਰਿਗ ਚਮੜਾ ਪਾ ਕੇ ਧਰਮ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।" "ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸੋਹਣੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਪਹਿਨਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਅੱਜ ਇਹ ਭਾਰੀ ਜਟਾਵਾਂ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ?" "ਜਿਸ ਨੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਯਜਨਾਂ ਕਰਕੇ ਪੁੰਨ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਹੁਣ ਸਰੀਰਕ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਕੇ ਧਰਮ ਲੱਭ ਰਿਹਾ ਹੈ।" "ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਪਹਿਲਾਂ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਲੇਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਅੱਜ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲਿਪਟਿਆ ਹੋਇਆ ਕਿਵੇਂ ਹੈ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਰਤ ਨੇ ਰਾਮ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਹਾਲਤ ਦੇਖੀ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਪਛਤਾਵੇ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ।