ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀ ਰਾਮ ਦੇ ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਲਈ ਚਿਤਰਕੂਟ ਦੇ ਭਯਾਨਕ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪੈਰ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਇਹ ਜੰਗਲ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਘੁੰਮਦੇ, ਆਪਣਾ ਮਕਸਦ ਪੂਰਾ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਹਾਨ ਯੋਧਾ ਰਾਮ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਇੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਸਨ। ਭਾਰਤ, ਜੋ ਮਰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ-ਭੁਜਾ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਇਹ ਗੱਲ ਕਹਿ ਕੇ ਪੈਦਲ ਹੀ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਵਕਤਾ ਸੀ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਢਲਾਨਾਂ 'ਤੇ ਉਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਦਾ, ਜਿੱਥੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਚੋਟੀ ਬਲੂਮ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਸ ਦੀ ਨੇੜਤਾ ਕਰਕੇ, ਜੜਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਪਈ। ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀਆਂ ਦੇ ਪਾਰਲੇ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹੋਣ। ਫਿਰ, ਚਿਤਰਕੂਟ ਪਹਾੜ 'ਤੇ, ਜਦ ਰਾਮ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੀ ਖਬਰ ਸੁਣੀ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਮਹਾਨ-ਆਤਮਾ ਗੁਹਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਫੌਜ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਕੇ, ਉਥੇ ਤੁਰ ਪਿਆ। ਫੌਜ ਨੂੰ ਠਿਕਾਣਾ ਲੱਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਤਸੁਕ ਭਾਰਤ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਤੁਰਿਆ, ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੂੰ ਰਾਹ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਵਸੀਸ਼ਠ ਮুনি ਨੂੰ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਿਆ, "ਮਾਂ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਲਿਆਓ," ਅਤੇ ਵੱਡਿਆਂ ਲਈ ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਵੀ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੇ ਨੇੜੇ-ਨੇੜੇ ਚਲਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੋਵੇਂ, ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਭਾਰਤ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਬੇਚੈਨ ਸਨ। ਜਦ ਭਾਰਤ ਤੁਰਦਾ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਝੁੰਪੜੀ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਤਪਸਵੀਆਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਝੁੰਪੜੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਕੱਟੀ ਹੋਈ ਲੱਕੜ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਵੇਖੇ। ਉਸ ਨੇ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਅਤੇ ਰੁੱਖਾਂ 'ਤੇ ਪਸਰੇ ਹੋਏ ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਸ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੂੰ ਪਛਾਣਿਆ। ਉਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਹਿਰਣ ਅਤੇ ਭੈਸਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਲਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਢੇਰ ਵੇਖੇ, ਜੋ ਗਰਮੀ ਲਈ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਨ। ਜਦ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਤੇਜਸਵੀ ਭਾਰਤ ਤੁਰਦਾ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, "ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਉਹ ਥਾਂ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹਾਂ, ਜਿਸਦਾ ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਸੀ; ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਇੱਥੋਂ ਦੂਰ ਨਹੀਂ।" "ਇਹ ਵਸਤ੍ਰ, ਜੋ ਛਾਲਾਂ ਦੇ ਬਣੇ ਹਨ, ਉੱਪਰ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਰਾਹ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਵਜੋਂ ਰੱਖੇ ਹੋਣਗੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਅਜੀਬ ਵੇਲੇ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਣਗੇ।" "ਇੱਥੇ, ਪਹਾੜੀ ਦੇ ਕੰਢੇ 'ਤੇ, ਸੂਆਂ ਵਾਲੇ ਤੇਜ਼ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਨ, ਜੋ ਇਕ-ਦੂਜੇ 'ਤੇ ਘੁੰਮਦੇ ਤੇ ਗੂੰਜਦੇ ਹਨ।" "ਉਹ ਗੂੜ੍ਹਾ ਤੇ ਕਾਲਾ ਧੂੰਆਂ, ਜੋ ਰਾਹ 'ਤੇ ਉੱਠ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਤਪਸਵੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹਵਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।" "ਇੱਥੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਮਹਾਨ ਰਾਘਵ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦੇ ਧਰਮ-ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਮুনি ਵਾਂਗ, ਨੂੰ ਵੇਖਾਂਗਾ।" ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਘਵ ਚਿਤਰਕੂਟ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਆ ਗਿਆ; ਉਸ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਬੈਠਾ ਹੈ, ਵੀਰਾਂ ਦੀ ਅਸਨ 'ਤੇ ਆਨੰਦ ਲੈ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਇਕੱਲੇ ਹੋ ਗਿਆ—ਹਾਏ ਮੇਰਾ ਜਨਮ ਤੇ ਜੀਵਨ!" "ਮੇਰੇ ਕਰਕੇ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸਵਾਮੀ, ਤੇਜਸਵੀ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ; ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।" "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੰਸਾਰ ਵੱਲੋਂ ਦੋਸ਼ੀ, ਅੱਜ ਮੈਂ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਕੇ ਮਾਫੀ ਮੰਗਾਂਗਾ।" ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਿਆਂ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਇਕ ਵੱਡੀ, ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਝੁੰਪੜੀ ਵੇਖੀ। ਉਹ ਝੁੰਪੜੀ ਖੁਲ੍ਹੀ, ਸਾਲ, ਤਾਲ ਤੇ ਅਸ਼ਵਕਰਨ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਨਾਲ ਢਕੀ ਹੋਈ, ਨਰਮ ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਸ ਨਾਲ ਵਿਛੀ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਯਜਨ ਦਾ ਮੰਚ ਤਿਆਰ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਝੁੰਪੜੀ ਇੰਦਰ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਵਰਗੀਆਂ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਪਿੱਠ ਵਾਲੀਆਂ, ਚਮਕਦਾਰ ਧਨੁਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਸਨ। ਤੀਰ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਂਗ ਤੇਜਸਵੀ ਤੇ ਭਯਾਨਕ, ਕਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਮਕਦਾਰ ਮੂੰਹ ਸੱਪਾਂ ਵਾਂਗ, ਝੁੰਪੜੀ ਨੂੰ ਸੱਪਾਂ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਾਂਗ ਬਣਾਉਂਦੇ। ਵੱਡੀਆਂ ਚਾਂਦੀ ਦੀਆਂ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਤੇ ਤਲਵਾਰਾਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲੀਆਂ ਢਾਲਾਂ ਨਾਲ, ਝੁੰਪੜੀ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਗੋਹ ਦੀਆਂ ਚਮੜ ਦੀਆਂ ਦਸਤਾਨਿਆਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਅਜੈਯ ਸ਼ਤ੍ਰੂ ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਾਂਗ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਉੱਥੇ, ਰਾਮ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ, ਪੂਰਬ ਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ, ਚੌੜਾ, ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਹਵਨ-ਕੁੰਡ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਜਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਦੇ ਲਈ ਤੱਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਝੁੰਪੜੀ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਕੇਸ਼ ਜਟਾ-ਮੁਕੁਟ ਵਾਂਗ ਸਨ। ਉਸ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕਾਲੀ ਮ੍ਰਿਗ-ਚਮੜ ਤੇ ਛਾਲਾਂ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਧਰਮਵਾਨ ਸਵਾਮੀ, ਸ਼ੇਰ-ਵਾਂਗ ਮੋਢਿਆਂ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਾਂਹਾਂ, ਕਮਲ-ਵਾਂਗ ਅੱਖਾਂ, ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ-ਘਿਰੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਉੱਥੇ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ, ਸਦਾ-ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਾਂਗ, ਦਰਭਾ ਘਾਸ 'ਤੇ ਬੈਠਾ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ। ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਭਾਰਤ, ਦੁਖ ਤੇ ਵਿਲਾਪ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ—ਕੈਕੇਈ ਦਾ ਧਰਮਵਾਨ ਪੁੱਤਰ। ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ, ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ, ਅਤੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਕਹਿ ਪਿਆ, "ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਲਈ ਯੋਗ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ ਹੈ—ਮੇਰਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ।" "ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਕੀਮਤ ਵਾਲੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਇੱਥੇ ਮ੍ਰਿਗ-ਚਮੜੀ ਪਹਿਨ ਕੇ ਧਰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ।" "ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੁੰਦਰ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਪਹਿਨਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਇਹ ਭਾਰੀ ਜਟਾ-ਮੁਕੁਟ ਪਹਿਨਦਾ ਹੈ—ਰਾਘਵ ਇਹ ਸਭ ਕਿਵੇਂ ਸਹਾਰਦਾ ਹੈ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਠਾਨਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਤੀ ਹੋਈ।