ਭਾਰਤ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਗਹਿਰੀ ਲਲਕ ਹੈ—ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਜਦ ਤੱਕ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੇ ਪੈਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜਸਿੱਕ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਲੈਂਦਾ, ਮੈਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਚੈਨ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦਾ। ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ, ਜੋ ਰਾਜ ਦਾ ਸੱਚਾ ਹਕਦਾਰ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜਸਿੰਹਾਸਨ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਬੈਠਦਾ ਅਤੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਨਾਲ ਅਨੁਗ੍ਰਹਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੁਕੂਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ।” ਭਾਰਤ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, “ਸਚਮੁਚ, ਲਕਸ਼ਮਣ—ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ—ਵੱਡੇ ਧੰਨਵੰਤ ਹਨ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੇ ਚੰਨ ਵਰਗੇ, ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਚਿਹਰੇ ਨੂੰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਵੱਡੀ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ, ਵੀ ਵੱਡੀ ਪੂਰਨ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ, ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਹਰ ਥਾਂ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।” ਚਿਤਰਕੂਟ ਪਹਾੜ ਵੀ ਕਿੰਨਾ ਧੰਨ ਹੈ, ਜੋ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕਕੁਤਸਥ ਰਾਮ ਕੁਬੇਰ ਵਾਂਗ ਨੰਦਨ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਜੰਗਲ, ਜੋ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਆਪਣਾ ਫਲ ਪਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਹਾਨ ਯੋਧਾ, ਰਾਮ, ਇੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਭਾਰਤ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਪੈਦਲ ਹੀ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਪਹਾੜ ਦੇ ਢਲਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਉੱਗੇ ਹੋਏ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੰਘਦਾ ਗਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਫੁੱਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਉਸ ਦੀ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਕਰਕੇ, ਜਿੱਥੇ ਜੜ੍ਹਾਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਵੇਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਜਦ ਉਹ ਰਾਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਅਨੁਭਵ ਹੋਇਆ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੱਡੀ ਨਦੀ ਦੇ ਪਾਰਲੇ ਕੰਢੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹੋਣ—ਉਹ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ ਕਿ “ਇੱਥੇ ਹੀ ਤਾਂ ਰਾਮ ਹਨ!” ਫਿਰ, ਚਿਤਰਕੂਟ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ, ਜਦ ਭਾਰਤ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਰਾਮ ਦਾ ਆਸ਼ਰਮ ਇੱਥੇ ਹੈ, ਜੋ ਧੰਨ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਤ ਜਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨੇ ਗੁਹਾ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਫੌਜ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਸੁਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਕੇ ਉਥੇ ਜਲਦੀ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਆਯੋਧਿਆ ਕੰਡ ਦੇ ਅਠਾਨਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਫੌਜ ਠਹਿਰ ਗਈ, ਭਾਰਤ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੂੰ ਰਾਹ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਚਲਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਸੰਦੇਸ਼ ਭੇਜਿਆ, “ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਲੈ ਆਓ,” ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਵੀ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੇ ਕੋਲ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਵੀ, ਭਾਰਤ ਵਾਂਗ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਉਤਾਵਲੇ ਸਨ। ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਭਾਰਤ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਝੋਪੜੀ ਅਤੇ ਸੰਤ ਜਨਾਂ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿਚ ਬਣੀ ਹੋਈ ਝੁੱਗੀ ਵੇਖੀ। ਉਸ ਝੋਪੜੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਕੱਟੀ ਹੋਈ ਲੱਕੜ ਅਤੇ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਵੇਖੇ। ਉਸ ਨੇ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਸੁੱਕੇ ਹੋਏ ਕੁਸ਼ਾ-ਘਾਹ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੂੰ ਪਛਾਣਿਆ। ਉਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਹਿਰਣਾਂ ਅਤੇ ਮਹਿਸਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਲਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਢੇਰ ਵੀ ਵੇਖੇ, ਜੋ ਠੰਡ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਭਾਰਤ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਹੀ ਤਾਕਤਵਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸੀ, ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, “ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਉਹੀ ਥਾਂ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ; ਮੈਨੂੰ ਯਕੀਨ ਹੈ ਕਿ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਇੱਥੋਂ ਦੂਰ ਨਹੀਂ।” “ਇਹ ਛਾਲਾਂ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ, ਜੋ ਉੱਚੇ ਟੰਗੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਰਾਹ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਵਜੋਂ ਰੱਖੇ ਹੋਣੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਅਜੀਬ ਵੇਲੇ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋਣਗੇ। ਇਹ ਪਹਾੜੀ ਢਲਾਨ ਉੱਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਨ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਆਲੇ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੇ ਤੇ ਗੂੰਜਦੇ ਹਨ।” “ਉਹ ਘਣੇ ਤੇ ਕਾਲੇ ਧੂੰਏਂ ਦੀ ਲਕੀਰ, ਜੋ ਰਾਹ ਦੇ ਨਾਲ ਉੱਠ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਹ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸੰਤ ਜਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹੋਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦੇ ਰਘੁਕੁਲ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖਾਂਗਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਂਗ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ, ਰਘੁਕੁਲ ਰਾਮ ਚਿਤਰਕੂਟ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਆਏ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਆਖੇ। “ਮਹਾਨ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀ ਬੈਠਕ ਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾ ਇਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਇਕੱਲਾਪਨ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ—ਹਾਏ, ਮੇਰੇ ਜਨਮ ਤੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਕੀ ਅਰਥ!” “ਮੇਰੇ ਕਾਰਨ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਅਤੇ ਤਾਕਤਵਰ, ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪਏ ਹਨ; ਉਹ ਸਾਰੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਰਘੁਕੁਲ ਰਾਮ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੰਸਾਰ ਵੱਲੋਂ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰ ਕੇ, ਅੱਜ ਮੈਂ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਾਂਗਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਫੀ ਮੰਗਾਂਗਾ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨੇ ਇਕ ਵੱਡੀ, ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਝੋਪੜੀ ਵੇਖੀ। ਉਹ ਝੋਪੜੀ ਖੁਲ੍ਹੀ-ਚੌੜੀ ਸੀ, ਸਾਲ, ਤਾਲ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਕਰਨ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ, ਕੁਸ਼ਾ-ਘਾਹ ਨਾਲ ਨਰਮ ਕਰਕੇ ਵਿਛਾਈ ਹੋਈ, ਬਿਲਕੁਲ ਯਜਨਾ ਦੇ ਵੇਦੀ ਵਾਂਗ। ਉਹ ਝੋਪੜੀ ਇੰਦਰ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਵਰਗੀਆਂ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਪਿੱਠ ਵਾਲੀਆਂ, ਤਾਕਤਵਰ ਤੇ ਯੁੱਧ ਯੋਗ ਧਨੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ। ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ, ਤੀਰ-ਦਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਹੋਏ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਸੱਪਾਂ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਝੋਪੜੀ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਬਿਲ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੀ ਸੀ। ਵੱਡੀਆਂ ਚਾਂਦੀ ਦੀਆਂ ਚਾਦਰਾਂ, ਤਲਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲੀਆਂ ਢਾਲਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਝੋਪੜੀ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਗੋਹ-ਚਮੜੀ ਦੀਆਂ ਦਸਤਾਨਿਆਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਅਜਿੱਤ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਗਰੁੱਪਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ, ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਦੇ ਗੁਫਾ ਵਾਂਗ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਉਥੇ ਰਾਮ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਯਜਨਾ-ਵੇਦੀ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਤੱਕ ਨਿਹਾਰ ਕੇ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਝੋਪੜੀ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ ਦੇਖਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੇਸ਼ ਜਟਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਨੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕਾਲੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਮ੍ਰਿਗਚਰਮਾ ਅਤੇ ਛਾਲਾਂ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ, ਚਾਰ ਪਾਸਿਆਂ ਚਮਕਦੇ ਹੋਏ, ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਤਪਦੇ ਹੋਏ ਬੈਠਿਆ ਵੇਖਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੋਢੇ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ, ਬਾਂਹਾਂ ਤਾਕਤਵਰ, ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ, ਅਤੇ ਜੋ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ ਹਨ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਸਦਾ-ਸਦਾ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਾਂਗ, ਦਰਭਾ-ਘਾਹ ਨਾਲ ਵਿਛੇ ਹੋਏ ਆਸਨ ਉੱਤੇ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਸਨ।