ਗੁਹਾ, ਜੋ ਹਥਿਆਰਾਂ—ਧਨੁ, ਤੀਰ ਤੇ ਤਲਵਾਰ—ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਹਜ਼ਾਰ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਕਕੁਤਸਥ (ਰਾਮ) ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਲੱਭਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਆ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਖੁਦ ਵੀ ਮੰਤਰੀਆਂ, ਨਾਗਰਿਕਾਂ, ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ ਅਤੇ ਦਵਿਜਨਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਪੈਦਲ ਹੀ ਸਾਰੇ ਜੰਗਲ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰੇਗਾ। ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਰਾਮ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਜਾਂ ਮਹਾਂਭਾਗ ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ, ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਕੋਈ ਚੈਨ ਨਹੀਂ ਆਵੇਗਾ। ਭਰਤ ਨੇ ਦਿਲੋਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦਾ ਚੰਨ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾ ਚਿਹਰਾ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਦੀ ਪੰਖੜੀ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ, ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਕੂਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇਗਾ। ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੇ ਪੈਰ, ਜੋ ਰਾਜ-ਚਿੰਨਾਂ ਨਾਲ ਮਰਕੜ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਤੇ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਚੈਨ ਨਹੀਂ ਆਵੇਗਾ। ਜਦ ਤੱਕ ਰਾਮ, ਜੋ ਰਾਜ ਦਾ ਯੋਗ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਿਆਂ ਦੀ ਰਾਜ-ਗੱਦੀ ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ-ਜਲ ਨਾਲ ਸੰਮਾਨਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਭਰਤ ਨੂੰ ਆਰਾਮ ਨਹੀਂ। ਭਰਤ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਸੌਮਿਤ੍ਰ (ਲਕਸ਼ਮਣ) ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਧਨਵੰਤ ਹੈ, ਜੋ ਰਾਮ ਦਾ ਚਮਕਦਾ, ਕਮਲ-ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਚੰਨ ਵਰਗਾ ਚਿਹਰਾ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਵੈਦੇਹੀ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ, ਵੀ ਸਫਲ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦਾ ਸਾਥ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ-ਕਿੱਥੇ ਧਰਤੀ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਪਹਾੜ, ਜੋ ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ, ਵੀ ਧਨਵੰਤ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਕਕੁਤਸਥ (ਰਾਮ) ਕੁਬੇਰ ਵਾਂਗ ਨੰਦਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜੰਗਲ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਾਮ, ਯੋਧਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ, ਇੱਥੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਭਰਤ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਪੈਦਲ ਹੀ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ, ਵਧੀਆ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਢਲਾਨਾਂ ਤੇ ਉੱਗੇ ਹੋਏ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੋਟੀ ਫੁੱਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਸ ਦੀ ਨੇੜਤਾ ਕਰਕੇ, ਜੜ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਭਰਤ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ, ਜਦ ਰਾਮ ਦੀ ਝੋਪੜੀ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਪਹੁੰਚੇ, ਅਜਿਹਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਪਾਰਲੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹੋਣ। ਫਿਰ, ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਪਹਾੜ ਤੇ, ਜਦ ਰਾਮ ਦੀ ਪਵਿੱਤ੍ਰ ਝੋਪੜੀ ਦੇ ਬਾਰੇ ਸੁਣਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੰਤ-ਮਹਾਤਮਾ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਮਹਾਨ-ਆਤਮਾ ਭਰਤ, ਗੁਹਾ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ, ਫੌਜ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰਕੇ, ਉਥੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਫੌਜ ਨੂੰ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕਰਕੇ, ਭਰਤ ਉਤਸੁਕ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਚਲਿਆ, ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੂੰ ਰਾਹ ਦਿਖਾਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਤਮਾ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਸੰਦੇਸ਼ ਭੇਜਿਆ—"ਮਾਂ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਲਿਆਓ"—ਅਤੇ ਵੱਡਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਰਖਦਿਆਂ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਵੀ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਚਲਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਤੇ ਭਰਤ ਦੋਵੇਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਸਨ। ਭਰਤ ਨੇ ਜਦ ਚਲਦੇ-ਚਲਦੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਝੋਪੜੀ ਅਤੇ ਸੰਤਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸਾਂ 'ਚ ਬਣੀ ਹੋਈ ਝੋਪੜੀ ਵੇਖੀ, ਉਸ ਨੇ ਝੋਪੜੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕੱਟੀ ਹੋਈ ਲੱਕੜ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਵੇਖੇ। ਉਸ ਨੇ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਝੋਪੜੀ ਵੇਖੀ, ਅਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਤੇ ਟੰਗੀਆਂ ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਪੋਸ਼ਾਕਾਂ ਦੇਖ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ। ਉਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਭਰਤ ਨੇ ਵੱਡੇ ਢੇਰ ਵੇਖੇ, ਜੋ ਗਰਮੀ ਲਈ ਹਿਰਣ ਅਤੇ ਭੈਂਸ ਦੇ ਚਮੜਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਚਮਕਦੇ ਭਰਤ ਨੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਕਿਹਾ—"ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਉਹ ਥਾਂ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਦਾ ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਸੀ; ਮੈਂ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਇੱਥੋਂ ਦੂਰ ਨਹੀਂ।" "ਇਹ ਪਟਿਆਂ ਦੀਆਂ ਪੋਸ਼ਾਕਾਂ, ਜੋ ਉੱਚੀਆਂ ਬੰਨੀਆਂ ਹਨ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਰਾਹ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਵਜੋਂ ਰੱਖੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ, ਜਦ ਉਹ ਕਿਸੇ ਅਜੀਬ ਸਮੇਂ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ।" "ਇੱਥੇ, ਪਹਾੜ ਦੀ ਢਲਾਨ 'ਤੇ, ਤੇਜ਼ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਨ, ਜੋ ਇਕ-ਦੂਜੇ 'ਚ ਘੁੰਮਦੇ ਤੇ ਗੂੰਜਦੇ ਹਨ।" "ਉਹ ਗਾੜ੍ਹੀ ਤੇ ਕਾਲੀ ਧੂੰਆਂ, ਜੋ ਰਾਹ 'ਤੇ ਉਠਦੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸੰਤ-ਮਹਾਤਮਾ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੋਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।" "ਇੱਥੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਮਹਾਨ ਰਾਘਵ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਵੇਖਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡਾ ਰਿਸ਼ੀ।" ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ, ਰਾਘਵ (ਰਾਮ) ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਪਹੁੰਚਿਆ ਅਤੇ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਉੱਤੇ ਆਇਆ; ਉਸ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਕਹੇ। "ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ, ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਬੈਠਾ, ਹੀਰਿਆਂ ਦੀ ਬੈਠਕ 'ਚ ਖੁਸ਼ੀ ਮਾਣਦਾ ਹੈ; ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਇਕਾਂਤ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ—ਹਾਏ ਮੇਰੀ ਜਨਮ ਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ!" "ਮੇਰੇ ਕਾਰਨ, ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ, ਚਮਕਦਾ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ ਹੈ; ਰਾਘਵ ਨੇ ਸਾਰੇ ਇੱਛਾ ਛੱਡ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।" "ਅੱਜ, ਜਗਤ ਦੀ ਨਿੰਦਿਆ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ, ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਕੇ ਮਾਫ਼ੀ ਮੰਗਾਂਗਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਭਰਤ ਨੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ, ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਸੋਹਣੀ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਝੋਪੜੀ ਵੇਖੀ। ਉਹ ਝੋਪੜੀ ਖੁਲ੍ਹੀ-ਖੁਲ੍ਹੀ ਸੀ, ਸਾਲ, ਤਾਲ ਤੇ ਅਸ਼ਵਕਰਨ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ, ਮਰਮ-ਘਾਹ ਨਾਲ ਨਰਮ ਪਸਰੀ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਯਜਨਾ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਵੇਦੀ। ਉਹ ਝੋਪੜੀ ਇੰਦ੍ਰ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਵਰਗੇ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਪਿੱਠ ਵਾਲੇ, ਯੁੱਧ ਲਈ ਤਿਆਰ, ਚਮਕਦੇ ਧਨੁਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਤੀਰ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਰਗੇ ਤੇਜ਼ ਤੇ ਡਰਾਉਣੇ, ਕਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ ਹੋਏ, ਅਜਿਹੇ ਚਮਕਦੇ ਜਿਵੇਂ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਮੁਖ, ਝੋਪੜੀ ਨੂੰ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਬਿਲ ਵਾਂਗ ਬਣਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਝੋਪੜੀ ਚਾਂਦੀ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਪੋਸ਼ਾਕਾਂ ਤੇ ਤਲਵਾਰਾਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲੀਆਂ ਢਾਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਗੋਹ-ਚਮੜੀ ਦੀਆਂ ਦਸਤਾਨਾਂ, ਅਤੇ ਅਜੇਹੀਆਂ ਢਾਲਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਦਾ ਗੁਫਾ। ਭਰਤ ਨੇ ਉਥੇ, ਰਾਮ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ, ਪੂਰਬ ਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ, ਪਵਿੱਤ੍ਰ ਅੱਗ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ, ਵਿਆਪਕ ਯਜਨਾ-ਵੇਦੀ ਵੀ ਵੇਖੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਅਠਾਨਵੇਂ ਸਰਗਾ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਂਕਵੀ ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੇ ਰਚਿਆ।