ਫੌਜ ਦੇ ਅੱਗੇ ਇਕ ਵੱਡਾ ਤੇ ਬਲਵਾਨ ਹਾਥੀ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਸ਼ਤ੍ਰੁੰਜਯਾ ਸੀ। ਇਹ ਹਾਥੀ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾ ਤੇ ਮੇਰੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਪਿਤਾ ਦਾ ਸੀ। ਪਰ, ਹੇ ਬਲਵਾਨ ਭਰਾ, ਮੈਂ ਉਸ ਚਿੱਟੇ ਛਤਰੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਰਿਹਾ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਵੱਲੋਂ ਆਦਰਯੋਗ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਛਤਰੀ ਸੀ। ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਮੰਡਪ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰੇ ਅਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਰਾਮ ਦੇ ਕੋਲ ਆ ਖੜੇ ਹੋਏ। ਭਰਤ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੋਈ ਉਲਝਣ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਫੌਜ ਨੇ ਉਸ ਪਹਾੜ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਡੇਰੇ ਲਾ ਲਏ। ਇक्षਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਉਹ ਫੌਜ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਰਥ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਪਹਾੜ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਦੋਹਾਂ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਫੈਲ ਗਈ। ਸਿਆਣੇ ਭਰਤ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ, ਉਹ ਫੌਜ ਅਹੰਕਾਰ ਛੱਡ ਕੇ ਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਚਿਤਰਕੂਟ ਉੱਤੇ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰ ਸਕੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਸਤਾਨਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਹਾ ਕਵੀ ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੇ ਰਚਿਆ। ਫੌਜ ਨੂੰ ਠੀਕ ਥਾਂ ਤੇ ਲਾ ਕੇ, ਭਰਤ, ਜੋ ਪੈਦਲ ਚਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਤੇ ਬਲਵਾਨ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੀ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਮ ਕੋਲ ਪੈਦਲ ਹੀ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਜਦ ਫੌਜ ਠੀਕ ਥਾਂ ਟਿਕ ਗਈ, ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਪਿਆਰੇ, ਤੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਇਸ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਛਾਨ ਮਾਰ। ਗੁਹਾ, ਜੋ ਤੀਰ-ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਲੈਸ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਇੱਥੇ ਕਕੁਤ੍ਸਥ (ਰਾਮ) ਦੀ ਖੋਜ ਕਰੇ। ਮੈਂ ਆਪ ਵੀ ਮੰਤਰੀਆਂ, ਨਾਗਰਿਕਾਂ, ਵੱਡਿਆਂ ਤੇ ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪੈਦਲ ਪੂਰੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾਂਗਾ। ਜਦ ਤੱਕ ਮੈਂ ਰਾਮ, ਜਾਂ ਬਲਵਾਨ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਾਂ ਮਹਾਨ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਵਿਦੇਹੀ (ਸੀਤਾ) ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਨੂੰ ਚੈਨ ਨਹੀਂ ਆਵੇਗਾ। ਜਦ ਤੱਕ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦਾ ਚੰਦ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਕਮਲ ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਚਿਹਰਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ, ਮੈਂ ਚੈਨ ਨਹੀਂ ਪਾਂਵਾਂਗਾ। ਜਦ ਤੱਕ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੇ ਰਾਜ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲੇ ਚਰਨ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਲੈਂਦਾ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਨੂੰ ਤਸੱਲੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇਗੀ। ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ, ਜੋ ਰਾਜ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ, ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜ-ਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਖੜਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਜਲ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ਿਕਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਮੈਂ ਚੈਨ ਨਹੀਂ ਲਵਾਂਗਾ। ਸੱਚਮੁੱਚ, ਸੌਮਿਤ੍ਰ (ਲਕਸ਼ਮਣ) ਵੱਡਾ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜੋ ਰਾਮ ਦਾ ਚਮਕਦਾਰ, ਕਮਲ-ਨੈਨੀ ਚਿਹਰਾ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਮਹਾਨ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਵਿਦੇਹੀ, ਜੋ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਹੈ, ਵੀ ਧੰਨ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ-ਘੇਰੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਘੁੰਮ ਰਹੀ ਹੈ। ਚਿਤਰਕੂਟ ਪਹਾੜ ਵੀ ਧੰਨ ਹੈ, ਜੋ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕਕੁਤ੍ਸਥ (ਰਾਮ) ਕੁਬੇਰ ਵਾਂਗ ਨੰਦਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਡਰਾਉਣਾ ਜੰਗਲ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਆਪਣਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਹਾਨ ਬਲਵਾਨ ਰਾਮ, ਜੋ ਯੋਧਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਵੱਸ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਤੇ ਬਲਵਾਨ ਭਰਤ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਸੀ, ਪੈਦਲ ਹੀ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ, ਜੋ ਬੋਲਣ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਸੀ, ਪਹਾੜ ਦੀ ਢਲਾਨ ਤੇ ਵਧ ਰਹੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲੰਘਿਆ। ਉਸ ਦੀ ਨੇੜਤਾ ਕਰਕੇ, ਜਿੱਥੇ ਜੜ੍ਹਾਂ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਵੇਖਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਭਰਤ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀ, ਜਦ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਚੰਭਾ ਹੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਪਾਰਲੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੋਵੇ—"ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਾਮ ਹੈ!" ਫਿਰ, ਚਿਤਰਕੂਟ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ, ਜਦ ਰਾਮ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਬਾਰੇ ਸੁਣਿਆ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਧਰਮੀ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਤਾਂ ਮਹਾਨ ਭਰਤ ਨੇ ਗੁਹਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਫੌਜ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਕੇ, ਜਲਦੀ ਉਥੇ ਰੁਖ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਅਠਾਨਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਇਆ। ਜਦ ਫੌਜ ਨੇ ਡੇਰੇ ਲਾ ਲਏ, ਭਰਤ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਚਲਿਆ, ਅਤੇ ਰਸਤਾ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੂੰ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਿਆ, "ਮੇਰੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਲਿਆਓ," ਅਤੇ ਵੱਡਿਆਂ ਲਈ ਭਕਤਿ ਨਾਲ, ਆਪ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਵੀ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਚਲਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਅਤੇ ਭਰਤ ਦੋਵੇਂ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਉਤਾਵਲੇ ਸਨ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਪੱਤਿਆਂ ਦੀ ਝੋਪੜੀ ਅਤੇ ਆਸ ਪਾਸ ਵੱਸਦੇ ਤਪਸਵੀਆਂ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵੇਖੇ। ਉਸ ਝੋਪੜੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਭਰਤ ਨੇ ਫਾਟੇ ਹੋਏ ਲੱਕੜ ਅਤੇ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਫੁੱਲ ਦੇ ਢੇਰ ਵੇਖੇ। ਉਸ ਨੇ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਉਥੇ ਆਏ ਹੋਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਉੱਤੇ ਪਈ ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਸ ਦੀਆਂ ਚੁੱਤੀਆਂ ਦੇਖ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ। ਉਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਹਿਰਣ ਅਤੇ ਮਹਿਸ ਦੇ ਚਮੜਿਆਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਢੇਰ ਵੇਖੇ, ਜੋ ਠੰਡ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਜਦ ਭਰਤ, ਜੋ ਬਲਵਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸੀ, ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, "ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਅਸੀਂ ਉਹ ਥਾਂ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹਾਂ, ਜਿਸਦਾ ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਸੀ; ਮੇਰਾ ਮਨ ਆਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਇੱਥੋਂ ਦੂਰ ਨਹੀਂ।" "ਇਹ ਛਾਲਾਂ, ਜੋ ਉੱਚੇ ਬੰਨ੍ਹੀਆਂ ਹਨ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਰਸਤਾ ਪਛਾਣਣ ਲਈ ਇਥੇ ਰੱਖੀਆਂ ਹੋਣਗੀਆਂ।" "ਇੱਥੇ ਪਹਾੜ ਦੀ ਢਲਾਨ ਉੱਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੇਜ਼ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਨ, ਜੋ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਚਾਰੇ ਘੁੰਮਦੇ ਤੇ ਗੱਜਦੇ ਹਨ।" "ਇਹ ਗੂੜ੍ਹਾ ਕਾਲਾ ਧੂੰਆਂ, ਜੋ ਰਸਤੇ ਕੋਲ ਉਠ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਤਪਸਵੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹੋਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।" "ਇੱਥੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਮਹਾਨ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਵੇਖਾਂਗਾ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਂਗ।