ਚਿੱਤਰਕੂਟ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਵਾਦੀ ਵਿੱਚ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀ ਇਸ ਮਨੋਹਰ ਨਦੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਹ ਨਦੀ ਹਰਣਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਪਾਣੀ ਹਾਥੀਆਂ, ਸਿੰਘਾਂ ਅਤੇ ਬਾਂਦਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਨਦੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਸੁਹਾਵਣਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਜ਼ਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕੋਈ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਥਕਾਵਟ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਸਾਥੀ ਨੂੰ ਨਦੀ ਦੀ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਬਾਰੇ ਕਈ ਮਿੱਠੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਰਘੁਕੁਲ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਅੱਖਾਂ ਲਈ ਅੰਜਨ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਿੱਤਰਕੂਟ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਪਚਾਨਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਇਣ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਮਹਿਰਿਸ਼ੀ ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਇਹ ਪਹਾੜੀ ਨਦੀ ਵਿਖਾ ਦਿੱਤੀ, ਉਹ ਪਹਾੜ ਦੀ ਢਲਾਨ 'ਤੇ ਬੈਠ ਗਏ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਮਾਸ ਦੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ। ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਮ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਬੈਠੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ, "ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਇਹ ਸੁਆਦਲਾ ਹੈ, ਇਹ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੁੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।" ਇਸੇ ਸਮੇਂ, ਉੱਥੇ ਵੱਡੀ ਧੂੜ ਅਤੇ ਸ਼ੋਰ ਉਠਿਆ, ਜੋ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੇ ਫੌਜੀ ਦਲ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਆਸਮਾਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਇਸ ਉੱਚੇ ਸ਼ੋਰ ਨਾਲ ਡਰ ਕੇ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਆਪਣੇ ਨੈਤਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਹੜਬੜਾਹਟ ਵਿੱਚ ਹਰ ਪਾਸੇ ਭੱਜ ਪਏ। ਰਾਘਵ ਨੇ ਉਹ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ, ਜੋ ਫੌਜ ਵੱਲੋਂ ਉਠੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਸਾਰੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਡਰ ਕੇ ਭੱਜ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਦੇਖ ਕੇ ਅਤੇ ਉਹ ਹਲਚਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਉਰਜਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤ੍ਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਦੇਖ, ਲਕਸ਼ਮਣ! ਕਿੰਨਾ ਭਿਆਨਕ, ਗੂੰਜਦਾਰ, ਡਰਾਉਣਾ ਤੇ ਉਲਝਣ ਭਰਿਆ ਸ਼ੋਰ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਹਨ ਜਾਂ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮਹਿਲਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਸਿੰਘਾਂ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਭੱਜ ਰਹੇ ਹਨ।" "ਸ਼ਾਇਦ ਕੋਈ ਰਾਜਾ ਜਾਂ ਰਾਜਮੰਤਰੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਨ ਆਇਆ ਹੈ, ਜਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਹੇ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤ੍ਰ, ਤੂੰ ਜਾ ਕੇ ਪਤਾ ਲਾ। ਇਹ ਪਹਾੜ ਤਾਂ ਪੰਛੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ; ਤੂੰ ਜਲਦੀ ਇਸ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰ।" ਫਿਰ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਲਦੀ ਕਰਦਿਆਂ, ਇੱਕ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਸਾਲ ਦੇ ਦਰੱਖਤ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਏ ਅਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਵੇਖਣ ਲੱਗੇ। ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਦੇਖੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਥਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ, ਹਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀ ਭੀੜ ਸੀ। ਇਹ ਫੌਜ ਰਥਾਂ ਦੇ ਝੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਹ ਸਭ ਦੇਖ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਅੱਗ ਬੁਝਾ ਦੇ, ਹੇ ਮਹਾਨ! ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਭੇਜ ਦੇ। ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਧਨੁਸ਼ ਤਾਣ, ਤੀਰ ਤੇ ਬਕਤਰਬੰਦ ਤਿਆਰ ਕਰ।" ਇਸ 'ਤੇ, ਰਾਮ—ਮਰਦਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ—ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, "ਹੇ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤ੍ਰ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖ—ਇਹ ਫੌਜ ਕਿਸ ਦੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ?" ਰਾਮ ਦੇ ਇੰਝ ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਭੜਕ ਰਹੇ ਸਨ, ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਰਾਜ ਮਿਲਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕੈਕੇਈ ਦਾ ਪੁੱਤ੍ਰ ਭਾਰਤ ਸਾਨੂੰ ਮਾਰਣ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ।" "ਉਹ ਵੱਡਾ ਤੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਦਰੱਖਤ ਉੱਥੇ ਖੜਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਥ 'ਤੇ ਕੋਵਿਦਾਰ ਦਰੱਖਤ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲਾ ਝੰਡਾ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਤੇਜ਼ ਘੋੜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਇਹ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਹਾਥੀਆਂ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਹਨ। ਆ, ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਧਨੁਸ਼ ਫੜ ਕੇ ਪਹਾੜ 'ਤੇ ਆਸ਼ਰਾ ਲੈ ਲਈਏ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਇੱਥੇ ਹੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਹੋ ਕੇ ਖੜੇ ਹੋ ਜਾਈਏ।" "ਸ਼ਾਇਦ, ਕੋਵਿਦਾਰ ਝੰਡਾ ਵਾਲਾ ਸਾਡੀ ਪਕੜ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਵੇ। ਕੀ ਮੈਂ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਵੇਖਾਂਗਾ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਤੂੰ, ਮੈਂ ਤੇ ਸੀਤਾ ਇਹ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਝੱਲ ਰਹੇ ਹਾਂ? ਹੇ ਰਾਘਵ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਤੈਨੂੰ ਸਦੀਵੀ ਰਾਜ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਉਹ ਦੁਸ਼ਮਣ ਭਾਰਤ ਹੁਣ ਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਮੇਰੇ ਲਈ ਤਾਂ ਉਹ ਮਾਰੇ ਜਾਣਯੋਗ ਹੈ।" "ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਵਿੱਚ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਪ ਕਰ ਚੁੱਕਾ ਤੇ ਧਰਮ ਤਿਆਗ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਅਪਵਿੱਤਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਭਾਰਤ, ਜਿਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਪ ਕੀਤਾ ਤੇ ਧਰਮ ਤਿਆਗਿਆ, ਜਦ ਮਾਰਿਆ ਜਾਵੇ, ਤੂੰ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜ ਕਰ।" "ਅੱਜ, ਕੈਕੇਈ, ਜੋ ਰਾਜ ਦੀ ਲਾਲਚੀ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ੍ਰ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਹੱਥੀਂ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਰਿਆ ਵੇਖੇ, ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਝੁਰ ਜਾਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਵੱਲੋਂ ਉਜਾੜਿਆ ਦਰੱਖਤ। ਮੈਂ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਵੀ, ਉਸਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਮਾਰ ਦੇਵਾਂਗਾ; ਅੱਜ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਇਸ ਵੱਡੀ ਮਲਿਨਤਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਾਂਗਾ।" "ਹੇ ਮਾਣ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਅੱਜ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਰੋਕੇ ਹੋਏ ਗੁੱਸੇ ਅਤੇ ਬੇਇੱਜਤੀ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਫੌਜ ਉੱਤੇ ਛੱਡਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਕੇ ਘਾਹ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਲੱਗ ਜਾਵੇ। ਅੱਜ ਮੈਂ ਚਿੱਤਰਕੂਟ ਦੇ ਇਸ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਖੂਨ ਨਾਲ ਭਿੱਜ ਦੇਵਾਂਗਾ, ਤੇਜ਼ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਨੂੰ ਛੇਦ ਕੇ। ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਹੱਥੀਂ ਮਾਰੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਨੂੰ ਘਸੀਟਣ।" "ਇਸ ਮਹਾਨ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਤੀਰ ਜਾਂ ਧਨੁਸ਼ ਦਾ ਕਰਜ਼ਦਾਰ ਨਹੀਂ ਹਾਂ; ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਛਿਆਨਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਅੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਇਣ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵੈਦਿਕ ਮਹਿਰਿਸ਼ੀ ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਪਰ ਰਾਮ ਨੇ, ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭੜਕ ਰਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਇਥੇ ਧਨੁਸ਼ ਜਾਂ ਤਲਵਾਰ-ਢਾਲ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਜਦ ਭਾਰਤ ਖੁਦ, ਜੋ ਵੱਡਾ ਧਨੁਰਧਾਰੀ ਤੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਹੈ, ਆਇਆ ਹੈ।" "ਜੇ ਭਾਰਤ, ਜੋ ਸਾਡੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਸੱਚਾ ਵਚਨ ਦੇ ਕੇ ਆਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਰਾਜ ਨਾਲ ਕੀ ਲੈਣਾ, ਜੋ ਨਿੰਦਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ? ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਜਾਂ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਤੋਂ ਮਿਲੇ, ਮੈਂ ਉਹ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਜ਼ਹਿਰ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ।" "ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਂ ਧਰਮ, ਧਨ, ਸੁਖ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਵੀ ਤੇਰੇ ਲਈ ਹੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਵਚਨ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ।