ਚਿੱਤਰਕੂਟ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਮੰਡਾਕਿਨੀ ਦਰਿਆ ਦੀ ਸੋਭਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਸੁੰਦਰਿ, ਇਹ ਚਿੱਤਰਕੂਟ ਅਤੇ ਮੰਡਾਕਿਨੀ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਮੈਨੂੰ ਅਯੋਧਿਆ ਸ਼ਹਿਰ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਪਿਆਰਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਆ, ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲ ਕੇ ਇਸ ਸਦਾ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਪਵਿੱਤਰ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੀਏ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ, ਸੰਯਮੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਪਵਿਤ੍ਰ ਜੀਵਾਂ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹੇ ਸੀਤੇ, ਆਪਣੀ ਸਹੇਲੀ ਵਾਂਗ ਮੰਡਾਕਿਨੀ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ, ਤੇ ਕਮਲਾਂ ਅਤੇ ਜਲ-ਕਮਲਾਂ ਨੂੰ ਡੁਬੋ ਕੇ ਖੇਡ। ਹੇ ਸੁੰਦਰਿ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਸ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਅਯੋਧਿਆ ਸਮਝ ਅਤੇ ਇਸ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਸਰੀਯੂ ਵਾਂਗ ਮੰਨ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਲੱਖਣ ਵੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮੇਰੇ ਆਦੇਸ਼ਾਂ ਤੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਤੂੰ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹਿਯੋਗ ਦੇਂਦੀ ਹੈਂ, ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦੇ ਹੋ। ਅਸੀਂ ਤਿੰਨ ਵੇਲੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਤੇ ਮਧੁ, ਕੁੰਦ-ਮੂਲ ਤੇ ਫਲ ਖਾਂਦੇ ਹਾਂ; ਹੁਣ ਜਦ ਤੱਕ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੋ, ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਰਾਜ ਦੀ। ਇਸ ਸੁੰਦਰ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਰਣਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ, ਹਾਥੀ, ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਾਂਦਰ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜੋ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਕੌਣ ਪ੍ਰਸੰਨ ਤੇ ਨਿਰਲੇਪ ਨਹੀਂ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਘੁਕੁਲ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਜੀ, ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੇਮੀ ਸਾਥੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਦਰਿਆ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਚਿੱਤਰਕੂਟ ਦੀ ਸੋਭਾ ਵਿੱਚ ਖੁੰਝਦੇ ਰਹੇ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਖਾਂ ਲਈ ਅੰਜਨ ਹੋਵੇ। ਇਥੇ ਗੌਰਵਮਈ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਪਚਾਨਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਦਰਿਆ ਵਿਖਾ ਕੇ, ਪਹਾੜੀ ਢਲਾਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਏ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਮਾਸ ਦੇ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਬੈਠ ਕੇ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, “ਇਹ ਮਾਸ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਸੁਆਦਿਸ਼ਟ ਹੈ, ਤੇ ਅੱਗ 'ਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੇਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।” ਇਸੇ ਵੇਲੇ, ਭਰਤ ਦੀ ਫੌਜ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਉੱਡਦੀ ਧੂੜ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਸਮਾਨ ਨੂੰ ਛੂਹ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਵੱਡੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਡਰ ਕੇ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਆਪਣੇ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲਿਆਂ ਸਮੇਤ ਹੜਬੜਾ ਕੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਭੱਜ ਪਏ। ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਫੌਜ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਭੱਜਣ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਇਹ ਸਭ ਦੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਉਰਜਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਲਖਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਲਖਣ, ਦੇਖੋ! ਇਹ ਕਿੰਨਾ ਡਰਾਵਨਾ, ਗੂੰਜਦਾਰ ਤੇ ਘੰਭੀ ਸ਼ੋਰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਾਂ ਤਾਂ ਜੰਗਲ ਦੇ ਹਾਥੀਆਂ ਜਾਂ ਮਹਿਸੂਸ ਦੇ ਜਾਨਵਰ, ਸਿੰਘਾਂ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ, ਹੜਬੜਾ ਕੇ ਭੱਜ ਰਹੇ ਹਨ। ਜਾਂ ਫਿਰ ਕੋਈ ਰਾਜਾ ਜਾਂ ਮੰਤਰੀ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਨ ਆਇਆ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਹੇ ਸੁਮੀਤਰਾ ਪੁੱਤ, ਤੂੰ ਪਤਾ ਲਾ।” “ਇਹ ਪਹਾੜ ਤਾਂ ਪੰਛੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ; ਤੂੰ ਜਲਦੀ ਸੱਚਾਈ ਦਾ ਪਤਾ ਲਾ।” ਫਿਰ ਲਖਣ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਇੱਕ ਫੁੱਲਦਾਰ ਸਾਲ ਰੁੱਖ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਤੱਕਿਆ। ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਦੇਖੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਥ, ਘੋੜੇ, ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਸੈਨਿਕ ਭਰੇ ਪਏ ਸਨ। ਉਹ ਫੌਜ, ਰਥਾਂ ਤੇ ਲਹਿਰਾਉਂਦੇ ਝੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਲਖਣ ਨੇ ਇਹ ਸਭ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਅੱਗ ਬੁਝਾ ਦੇ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਭੇਜ ਦੇ, ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਧਨੁਸ਼ ਤਿਆਰ ਕਰ, ਤੀਰ ਤੇ ਕਵਚ ਵੀ ਪਹਿਨ ਲੈ।” ਤਦ ਰਾਮ, ਜੋ ਪੁਰਖਸ਼ਾਰਥ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਲਖਣ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਸੁਮੀਤਰਾ ਪੁੱਤ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖ—ਇਹ ਫੌਜ ਕਿਸ ਦੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ?” ਰਾਮ ਦੇ ਪੁੱਛਣ 'ਤੇ, ਲਖਣ, ਜੋ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਸੜ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਸ਼ਤ੍ਰੂ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, “ਰਾਜ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕੈਕੇਈ ਪੁੱਤ ਭਰਤ ਸਾਨੂੰ ਮਾਰਨ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਵੇਖੋ, ਉਹ ਵੱਡਾ ਸੋਹਣਾ ਰੁੱਖ ਖੜਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਕੋਵਿਦਾਰ ਰੁੱਖ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵਾਲਾ ਝੰਡਾ ਲਹਿਰਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਤੇਜ਼ ਘੋੜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਹਾਥੀਆਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ। ਚਲੋ, ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਧਨੁਸ਼ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੀਏ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਇੱਥੇ ਹੀ ਹਥਿਆਰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਖੜੇ ਰਹੀਏ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕੋਵਿਦਾਰ ਝੰਡੇ ਵਾਲਾ ਸਾਡੇ ਵੱਸ ਆ ਜਾਵੇ। ਕੀ ਮੈਂ ਭਰਤ ਨੂੰ ਵੇਖਾਂਗਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਤੂੰ, ਮੈਂ ਤੇ ਸੀਤਾ ਇਹ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਝੱਲ ਰਹੇ ਹਾਂ? ਹੇ ਰਾਘਵ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਤੈਨੂੰ ਸਦਾ ਲਈ ਰਾਜ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਉਹ ਦੁਸ਼ਮਣ ਭਰਤ ਹੁਣ ਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਮੇਰੇ ਲਈ ਉਹ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਯੋਗ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਘਵ, ਭਰਤ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਕੋਈ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਪੁਰਾਣੇ ਪਾਪੀਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਅਧਰਮ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਭਰਤ, ਜਿਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਪ ਕੀਤਾ ਤੇ ਧਰਮ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਜਦ ਮਾਰੇ ਜਾਵੇ, ਤੂੰ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਤੇ ਰਾਜ ਕਰੀਂ। ਅੱਜ ਕੈਕੇਈ, ਜੋ ਰਾਜ ਦੀ ਲਾਲਚੀ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਰਿਆ ਵੇਖੇ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਪੇ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਵੱਲੋਂ ਟੁੱਟੇ ਰੁੱਖ ਵਾਂਗ। ਮੈਂ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਵੀ, ਉਸਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਮਾਰ ਦੇਵਾਂਗਾ; ਅੱਜ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਇਸ ਵੱਡੀ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਾਂਗਾ। ਹੇ ਮਾਣ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਅੱਜ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਰੋਕਿਆ ਹੋਇਆ ਗੁੱਸਾ ਤੇ ਬੇਇੱਜਤੀ, ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਫੌਜ ਉੱਤੇ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਛੱਡਾਂਗਾ। ਅੱਜ ਮੈਂ ਚਿੱਤਰਕੂਟ ਦੇ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਖੂਨ ਨਾਲ ਭਿੱਜ ਦੇਵਾਂਗਾ, ਤੇ ਤੀਖੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਛੀਦ ਦੇਵਾਂਗਾ। ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰੇ ਹਾਥੀਆਂ, ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਨੂੰ ਘਸੀਟ ਲੈ ਜਾਣ। ਇਸ ਵੱਡੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਤੀਰਾਂ ਜਾਂ ਧਨੁਸ਼ ਦਾ ਰਿਣੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿਣਾ; ਭਰਤ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਜਾਵਾਂਗਾ।