ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦਰਿਆ ਵਿਖਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, “ਇਸ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਵੇਖੋ, ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਇਹ ਮੋਤੀ ਦੀ ਲੜੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੀ ਹੈ, ਕਿਤੇ ਰੇਤਲੇ ਕੰਢਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਤੇ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਇੱਥੇ ਸਿਧ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਹਵਾ ਨਾਲ ਉੱਡੇ ਹੋਏ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਫੈਲ ਗਏ ਹਨ, ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਨਵਰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਖੇਡ ਰਹੇ ਹਨ। ਸੰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ, ਜੋ ‘ਰਥਾਂਗ-ਉਚਾਰਕ’ ਕਹਾਣਦੇ ਹਨ, ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸੋਹਣੇ ਭਜਨ ਗਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਸੀਤੇ, ਚਿਤਰਕੂਟ ਪਹਾੜ ਤੇ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦਰਸ਼ਨ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਅਯੋਧਿਆ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੀਆ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਆਓ, ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਇਹਨਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਲਾਵਾ ਕਰੀਏ, ਜੋ ਸਿਧ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ, ਸਯਮ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਸੀਤੇ, ਸੋਹਣੀਏ, ਦੋਸਤ ਵਾਂਗ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ, ਤੇ ਕਮਲ ਤੇ ਨੀਲੋਫ਼ਰ ਨੂੰ ਡੁਬੋ ਦੇ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਹ ਪਹਾੜ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਂਗ, ਤੇ ਇਹ ਦਰਿਆ ਸਰਯੂ ਵਾਂਗ ਮੰਨ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਧਰਮਾਤਮਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੀ ਮੇਰੇ ਆਦੇਸ਼ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਤੇ ਤੂੰ ਵੀ ਮੇਰੀ ਸਹਾਇਕ ਹੈਂ; ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦੇ ਹੋ। ਤਿੰਨ ਵੇਲੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਤੇ ਸ਼ਹਦ, ਮੂਲ ਤੇ ਫਲ ਖਾਂਦੇ ਹੋਏ, ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਚਾਹ ਹੈ, ਨਾ ਰਾਜ ਦੀ, ਜਦ ਤੱਕ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੋ। ਇਹ ਸੋਹਣੀ ਦਰਿਆ, ਜਿਸ ਤੇ ਹਰਣਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ, ਹਾਥੀ, ਸਿੰਘ ਤੇ ਵਾਂਦਰ ਪਾਣੀ ਪੀ ਰਹੇ ਹਨ, ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕੌਣ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ ਤੇ ਥਕਾਵਟ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲੇਗਾ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਘੁਕੁਲ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਰਾਮ, ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਦਰਿਆ ਬਾਰੇ ਅਨੇਕ ਸੁੰਦਰ ਗੱਲਾਂ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ, ਚਿਤਰਕੂਟ ਦੇ ਸੋਹਣੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦੇ ਰਹੇ, ਜੋ ਅੱਖਾਂ ਲਈ ਕਾਜਲ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾਰ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਪਚਾਨਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਪਹਾੜੀ ਦਰਿਆ ਵਿਖਾ ਲਈ, ਉਹ ਪਹਾੜ ਦੀ ਢਲਾਣ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਏ, ਤੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਮਾਸ ਪਰੋਸ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ। ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਇਹ ਸੁਆਦਲਾ ਹੈ, ਤੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।” ਜਦ ਉਹ ਉੱਥੇ ਬੈਠੇ ਸਨ, ਅਚਾਨਕ ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਉਂਦੀ ਫੌਜ ਦੀ ਧੂੜ ਤੇ ਸ਼ੋਰ ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਵੱਡੇ ਸ਼ੋਰ ਕਰਕੇ ਡਰੇ ਹੋਏ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ, ਆਪਣੇ ਅਗਵਾਨਾਂ ਸਮੇਤ, ਹੜਬੜਾਹਟ ਵਿੱਚ ਚਹੁੰ ਪਾਸੇ ਭੱਜ ਪਏ। ਰਘੁਨੰਦਨ ਰਾਮ ਨੇ ਫੌਜ ਦੀ ਉਠੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ, ਤੇ ਝੁੰਡਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਨੂੰ ਡਰ ਕੇ ਭੱਜਦੇ ਵੇਖਿਆ। ਇਹ ਸਭ ਦੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ, ਜੋ ਸুমਿਤਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਉੱਤਸਾਹ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, “ਲਕਸ਼ਮਣ, ਵੇਖੋ! ਕਿੰਨਾ ਡਰਾਵਨਾ, ਗੂੰਜਦਾ, ਡੂੰਘਾ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਸ਼ੋਰ ਸੁਣਾਈ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਹਨ ਜਾਂ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਭੈਸਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਸਿੰਘਾਂ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਭੱਜ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਜਾਂ ਫਿਰ ਕੋਈ ਰਾਜਾ ਜਾਂ ਰਾਜ ਮੰਤਰੀ ਸ਼ਿਕਾਰ ਲਈ ਆਇਆ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਇਹ ਪਹਾੜ ਤਾਂ ਪੰਛੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ; ਤੂੰ ਜਲਦੀ ਪਤਾ ਕਰ ਕਿ ਇਹ ਕੀ ਮਾਮਲਾ ਹੈ।” ਫਿਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਜੀ ਤੁਰੰਤ ਇੱਕ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦੇ ਸਾਲ ਦੇ ਰੁੱਖ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਏ, ਤੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਤੱਕਦੇ ਹੋਏ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਨਿਹਾਰਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਦੇਖੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਥ, ਘੋੜੇ, ਹਾਥੀ ਤੇ ਪੈਦਲ ਸਿਪਾਹੀ ਭਰੇ ਪਏ ਸਨ। ਇਹ ਫੌਜ, ਰਥਾਂ ਤੇ ਬੈਨਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਇਹ ਸਭ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਤੇ ਕਿਹਾ, “ਅੱਗ ਬੁਝਾ ਦੇ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਭੇਜ ਦੇ, ਆਪਣਾ ਧਨੁਸ਼ ਚੜ੍ਹਾ, ਤੀਰ ਤੇ ਕਵਚ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕਰ ਲੈ।” ਤਦ ਰਾਮ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਸੁਮਿਤਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖ—ਇਹ ਫੌਜ ਕਿਸ ਦੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ?” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਸੜ ਰਹੇ ਸਨ, ਤੇ ਫੌਜ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਭਾਰਤ, ਜੋ ਕੈਕੇਈ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਰਾਜ ਲੈਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੋਇਆ, ਅਪਨਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਵਾ ਕੇ, ਸਾਨੂੰ ਮਾਰਣ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਵੇਖ, ਉਹ ਸੋਹਣਾ ਰੁੱਖ, ਤੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਕੋਵਿਦਾਰ ਰੁੱਖ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲਾ ਬੈਨਰ ਲਹਿਰਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਤੇਜ਼ ਘੋੜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹਨ, ਹੋਰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਹਾਥੀਆਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ। ਆਓ, ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਧਨੁਸ਼ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਜਾ ਕੇ ਓਥੇ ਆੜ ਲੈ ਲਈਏ, ਜਾਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਹਥਿਆਰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹੀਏ। ਸ਼ਾਇਦ ਕੋਵਿਦਾਰ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲਾ ਭਾਰਤ ਸਾਡੇ ਹੱਥ ਆ ਜਾਵੇ। ਕੀ ਮੈਂ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਵੇਖਾਂਗਾ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ, ਤੂੰ, ਸੀਤਾ ਤੇ ਮੈਂ ਇਹ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਸਹਿਣਾ ਪਿਆ? ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਤੈਨੂੰ ਸਦਾ ਲਈ ਰਾਜ ਤੋਂ ਵੰਞਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਉਹ ਦੁਸ਼ਮਣ ਭਾਰਤ ਹੁਣ ਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਮੇਰੇ ਲਈ ਉਹ ਮਰਨਯੋਗ ਹੈ। ਮੈਂ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਪ ਕੀਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਣਾ ਪਾਪ ਨਹੀਂ। ਭਾਰਤ, ਜਿਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਪ ਕੀਤਾ ਤੇ ਧਰਮ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਰਘੁਨੰਦਨ, ਜਦ ਉਹ ਮਰ ਜਾਵੇ, ਤੂੰ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਤੇ ਰਾਜ ਕਰੀਂ। ਅੱਜ, ਕੈਕੇਈ, ਜੋ ਰਾਜ ਦੀ ਲਾਲਚੀ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਰਿਆ ਵੇਖੇ, ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਪੇ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਵਲੋਂ ਟੁੱਟਿਆ ਰੁੱਖ। ਮੈਂ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਵੀ, ਉਸਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਤੇ ਸਾਕਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਮਾਰ ਦੇਵਾਂਗਾ; ਅੱਜ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਇਸ ਵੱਡੀ ਮਲਿਨਤਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਾਂਗਾ। ਹੇ ਮਾਣ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਅੱਜ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਰੋਕੇ ਹੋਏ ਗੁੱਸੇ ਤੇ ਅਪਮਾਨ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਫੌਜ ਉੱਤੇ ਛੱਡ ਦੇਵਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਸੁੱਕੀ ਘਾਹ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਛੱਡੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਚਿਤਰਕੂਟ ਪਹਾੜ ਤੇ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਸੋਹਣੇ ਦਿਨ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਅਚਾਨਕ ਆਉਂਦੀ ਫੌਜ ਦੇ ਸ਼ੋਰ ਨਾਲ ਚੌਕਸ ਹੋ ਗਏ, ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਗੁੱਸਾ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਈ।