ਰਾਮ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਚਿਤਰਕੂਟ ਪਹਾੜੀ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, “ਦੇਖੋ, ਇਹ ਪਹਾੜੀ ਤੇਜ਼ ਹਵਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਚੋਟੀ ਹਿਲਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਨੱਚ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਆਪਣੇ ਪੱਤੇ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਰਹੇ ਹਨ। ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਨੂੰ ਵੇਖੋ—ਕਿਤੇ ਇਹ ਮੋਤੀਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੀ ਹੈ, ਕਿਤੇ ਇਸਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਰੇਤ ਦੇ ਟੀਲੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਕਿਤੇ ਕਿਤੇ ਇੱਥੇ ਮਹਾਨ ਪਵਿੱਤਰ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਹੈ। ਹਵਾ ਨਾਲ ਉਡਦੇ ਹੋਏ ਫੁੱਲ ਨਦੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਵਿਖਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਾਣੀ ਤੈਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਹੇ ਮੰਗਲਮਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ ਰਥਾਂਗ-ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਨ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖੋ, ਜੋ ਬੜੀ ਮਿੱਠੀ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਸੋਹਣੇ ਭਜਨ ਗਾ ਕੇ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਸੁੰਦਰਿ, ਚਿਤਰਕੂਟ ਤੇ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦਾ ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਪਿਆਰਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਆ, ਚਲੋ ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੀਏ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਜੀਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਹੇ ਸੀਤੇ, ਮਾਲਾ ਵਰਗੀਆਂ ਕਮਲਾਂ ਤੇ ਜਲ-ਨਿਫ਼ਰਾਂ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹਿਲਾਉਂਦੀਆਂ, ਦੋਸਤ ਵਾਂਗ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰਨ। ਹੇ ਪ੍ਰਿਆ, ਤੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਸ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਅਯੋਧਿਆ ਸਮਝ, ਤੇ ਇਸ ਨਦੀ ਨੂੰ ਸਰੀਯੂ ਮਾਨ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੀ ਮੇਰੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਪਾਲਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਤੂੰ ਵੀ ਮੁਝੇ ਸਹਾਰਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈਂ; ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੋ। ਤਿੰਨ ਵੇਲੇ ਇੱਥੇ ਨ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਤੇ ਮਧੁ, ਕੁੰਦਰੂਆਂ ਤੇ ਫਲ ਖਾਂਦੇ, ਮੈਨੂੰ ਨ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰਹੀ, ਨ ਰਾਜ ਦੀ, ਜਦ ਤੱਕ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੋ। ਸੱਚ ਪੁੱਛ, ਜੋ ਵੀ ਇਸ ਸੁੰਦਰ ਨਦੀ ਨੂੰ ਹਿਰਣਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ, ਹਾਥੀਆਂ, ਸਿੰਘਾਂ ਤੇ ਵਾਂਦਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪੀਣੀ ਜਾਂਦੀ, ਤੇ ਖਿੜਦੇ ਹੋਏ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਵੇਖੇ, ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਆਰਾਮ ਤੋਂ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ, ਜੋ ਰਘੁਕੁਲ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਿਆ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਨਦੀ ਦੇ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਕਹਿੰਦਾ ਚਿਤਰਕੂਟ ਦੇ ਸੁਹਾਵਣੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅੱਖਾਂ ਲਈ ਕਾਜਲ ਵਾਂਗ ਸੋਹਣਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਪੰਜਾਂਵੇਂ ਨਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ, ਰਾਮ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਨਦੀ ਤੇ ਪਹਾੜੀ ਦੇ ਨਜ਼ਾਰੇ ਦਿਖਾ ਕੇ, ਪਹਾੜ ਦੀ ਢਲਾਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ ਤੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਮਾਸ ਦੇ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ। ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਮ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਬੈਠਿਆ ਤੇ ਕਹਿੰਦਾ, “ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਇਹ ਸੁਆਦ ਹੈ, ਤੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੁੰਨਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।” ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਉੱਥੇ ਬੈਠੇ ਹੀ ਸਨ ਕਿ ਅਚਾਨਕ ਭਾਰਤ ਦੀ ਫੌਜ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਉੱਡਦੀ ਧੂੜ ਤੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਛੂਹ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਵੱਡੀ ਸ਼ੋਰ-ਗੁਲ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਡਰੇ ਹੋਏ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਆਪਣੇ ਮੁਖੀਆਂ ਸਮੇਤ ਹਰ ਪਾਸੇ ਭੱਜ ਪਏ। ਰਾਮ ਨੇ ਉਹ ਫੌਜ ਦੀ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ ਤੇ ਡਰੇ ਹੋਏ ਝੁੰਡਾਂ ਨੂੰ ਭੱਜਦੇ ਹੋਏ ਵੇਖਿਆ। ਜਦ ਰਾਮ ਨੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਭੱਜਦੇ ਤੇ ਉਹ ਸ਼ੋਰ ਸੁਣਿਆ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਉਰਜਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸੁਮੀਤਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਲਕਸ਼ਮਣ, ਦੇਖ! ਇਹ ਕਿੰਨੀ ਭਿਆਨਕ, ਗੂੰਜਦਾਰ ਤੇ ਡਰਾਉਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਚਾਹੇ ਇਹ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਹਨ ਜਾਂ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭੈਂਸਾਂ, ਜੋ ਸਿੰਘਾਂ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਅਚਾਨਕ ਹਰ ਪਾਸੇ ਭੱਜ ਗਏ ਹਨ। ਸ਼ਾਇਦ ਕੋਈ ਰਾਜਾ ਜਾਂ ਰਾਜ-ਮੰਤਰੀ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਨ ਆਇਆ ਹੈ, ਜਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਹੈ; ਹੇ ਸੁਮੀਤਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਪਤਾ ਕਰ।” “ਇਹ ਪਹਾੜ ਤਾਂ ਪੰਛੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਔਖਾ ਹੈ, ਤੂੰ ਜਲਦੀ ਪਤਾ ਲਾ ਕਿ ਇਹ ਕੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।” ਫਿਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਇੱਕ ਖਿੜਦੇ ਹੋਏ ਸਾਲ ਦੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰੀ। ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਵੇਖਦਿਆਂ, ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਦੇਖੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਥ, ਘੋੜੇ, ਹਾਥੀ ਤੇ ਪੈਦਲ ਸੈਨਿਕ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਹ ਫੌਜ, ਚੰਗੇ ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਨਾਲ, ਰਥਾਂ ਦੇ ਝੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਇਹ ਫੌਜ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਅੱਗ ਬੁਝਾ ਦੇ, ਹੇ ਮਹਾਨ! ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਭੇਜ ਦੇ; ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਧਨੁਸ਼ ਤਿਆਰ ਕਰ, ਤੀਰ ਤੇ ਕਵਚ ਵੀ ਸਜਾ ਲੈ।” ਫਿਰ ਰਾਮ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਮੌਰ ਸੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ, “ਹੇ ਸੁਮੀਤਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਦੇਖ—ਇਹ ਫੌਜ ਕਿਸ ਦੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ?” ਇਸ ਉੱਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਸੜ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਬਹੁਤ ਉਤਾਵਲਾ ਹੋ ਕੇ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਰਾਜ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਤੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਹੋ ਚੁੱਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕੈਕੇਈ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਭਾਰਤ ਸਾਨੂੰ ਮਾਰਣ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦੇਖ, ਉਹ ਵੱਡਾ ਸੋਹਣਾ ਦਰੱਖ਼ਤ ਖੜਾ ਹੈ, ਤੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਕੋਵਿਦਾਰ ਦਰੱਖ਼ਤ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲਾ ਝੰਡਾ ਲਹਿਰਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਤੇਜ਼ ਘੋੜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹਨ; ਹੋਰ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਹਾਥੀਆਂ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ। ਆਉ, ਅਸੀਂ ਧਨੁਸ਼ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਫੜ ਕੇ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਲਈਏ, ਜਾਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਖੜੇ ਹੋ ਜਾਈਏ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕੋਵਿਦਾਰ ਝੰਡੇ ਵਾਲਾ ਸਾਡੀ ਪਕੜ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਵੇ। ਕੀ ਮੈਂ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਵੇਖਾਂਗਾ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਤੂੰ, ਮੈਂ ਤੇ ਸੀਤਾ ਇਹ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਸਹਿਣਾ ਪਿਆ? ਹੇ ਰਾਘਵ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਤੈਨੂੰ ਸਦਾ ਲਈ ਰਾਜ ਤੋਂ ਨਿਕਾਲਿਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਦੁਸ਼ਮਣ ਭਾਰਤ ਹੁਣ ਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਮੇਰੇ ਲਈ ਤਾਂ ਉਹ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਯੋਗ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਘਵ, ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਹੜੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਅਧਰਮ ਨਹੀਂ। ਭਾਰਤ, ਜਿਸ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਪ ਕੀਤਾ ਤੇ ਧਰਮ ਛੱਡਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਤੂੰ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜ ਕਰ। ਅੱਜ ਕੈਕੇਈ, ਜੋ ਰਾਜ ਲਈ ਲਾਲਚੀ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖੇ, ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਵੱਲੋਂ ਟੁੱਟਿਆ ਦਰੱਖ਼ਤ। ਮੈਂ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਵੀ, ਉਸਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਮਾਰ ਦੇਵਾਂਗਾ; ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਅੱਜ ਇਸ ਵੱਡੀ ਮਲਿਨਤਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਾਂਗਾ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚਿਤਰਕੂਟ ਦੇ ਸੁਹਾਵਣੇ ਪਹਾੜ ਤੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਨਜ਼ਾਰੇ, ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਵਨਾ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਭਾਰਤ ਦੀ ਫੌਜ ਉਨਾਂ ਵੱਲ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ।