ਰਾਮ ਚੰਦ੍ਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹੀ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੀ ਵਿਦੇਹ ਰਾਜਾ ਦੀ ਧੀ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਰਗੇ ਸੁੰਦਰ ਮੁੱਖ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਮਮਤਾ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਸੀਤੇ, ਇਸ ਮਨੋਹਰ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਵੇਖੋ। ਇਸ ਦੇ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਰੇਤਲੇ ਟਾਪੂ, ਹੰਸਾਂ ਤੇ ਸਾਰਸਾਂ ਦੀ ਚਲਚਲਾਹਟ, ਤੇ ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਨਾਲ ਇਹ ਦਰਿਆ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖਤ ਇਸ ਨੂੰ ਘੇਰੀ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੇ ਕਮਲ-ਤਾਲਾਬ ਨੂੰ ਚਮਕ ਮਿਲਦੀ ਹੋਵੇ। ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਹਿਰਣਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਇਸ ਦੇ ਘਾਟਾਂ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਾਣੀ ਕੁਝ ਗੰਦਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਜਾਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਠੀਕ ਸਮੇਂ ਉੱਤੇ, ਜਟਾਧਾਰੀ, ਚਮੜੇ ਅਤੇ ਛਾਲਾਂ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਮਹਾਤਮਾ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਨ੍ਹਾਉਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਇਹ ਵੱਡੇ ਵਡਿਆਨ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਵਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹਨ। ਇਹ ਪਹਾੜ ਵੇਖੋ, ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਹਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ ਨੱਚ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲ ਤੇ ਪੱਤੇ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਰਹੇ ਹਨ। ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖੋ—ਕਿਤੇ ਇਹ ਮੋਤੀ ਦੀ ਮਾਲਾ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਕਿਤੇ ਰੇਤਲੇ ਕਿਨਾਰੇ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਕਿਤੇ ਕਿਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ, ਤਪਸਵੀ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਹੈ। ਹਵਾ ਨਾਲ ਉੱਡੇ ਹੋਏ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਦਰਿਆ ਦੇ ਉੱਤੇ ਵਿਖਰੇ ਪਏ ਹਨ, ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੰਤੂ ਤੈਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਹੇ ਸੁਭਾਗਵਤੀ, ਉਹ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਰਥਾਂਗ-ਉਚਾਰਕ’ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਸੁਮੀਠੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਸੋਹਣੇ ਭਜਨ ਗਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਪ੍ਰੇਮਮਈ, ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਪਹਾੜ ਤੇ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦਰਿਆ ਦਾ ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼, ਮੇਰੇ ਲਈ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਪਿਆਰਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਆ, ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚੱਲੀਏ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ, ਤਪਸਵੀ, ਸੰਯਮੀ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਹੇ ਸੀਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਸਹੇਲੀ ਨਾਲ ਨ੍ਹਾਉਂਦੀ ਹੈਂ, ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਇਸ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਘੁੱਸ ਜਾ, ਕਮਲ ਤੇ ਕਵਲਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁਬੋ ਦੇ। ਹੇ ਸੁੰਦਰਿ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਸ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਅਯੋਧਿਆ ਸਮਝ, ਤੇ ਇਸ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਸਰਯੂ ਵਾਂਗ ਹੀ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਧਰਮਾਤਮਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਮੇਰੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਤੂੰ ਵੀ, ਹੇ ਵੈਦੇਹੀ, ਮੈਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈਂ—ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਮੇਰੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੋ। ਤਿੰਨ ਵੇਲੇ ਨ੍ਹਾਉਣਾ, ਤੇ ਮਧੁ, ਮੂਲ ਤੇ ਫਲ ਖਾਣਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਰਾਜ ਦੀ, ਜਦ ਤੱਕ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੈਂ। ਦਰਅਸਲ, ਕੋਈ ਵੀ, ਜੋ ਇਹ ਸੋਹਣੀ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦਰਿਆ ਵੇਖੇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਿਰਣਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਸਜਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਹਾਥੀ, ਸਿੰਘ ਤੇ ਬਾਂਦਰ ਪੀਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹ ਖੁਸ਼ ਤੇ ਥਕਾਵਟ ਰਹਿਤ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਇਹ ਹੋ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੇਮਭਰੀ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਦਰਿਆ ਦੀ ਸੋਭਾ ਬਾਰੇ ਕਈ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਆਖੇ, ਤੇ ਰਘੁਕੁਲ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਰਾਮ ਸੋਹਣੇ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ, ਅੱਖਾਂ ਲਈ ਅੰਜਨ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾ, ਘੁੰਮਦਾ ਰਿਹਾ। (ਇੱਥੇ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਪਚਾਨਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਅੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਰਾਮ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਪਹਾੜ ਤੇ ਦਰਿਆ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦਿਖਾਏ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਹਾੜ ਦੀ ਢਲਾਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ, ਤੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਮਾਸ ਪੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ। ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਬੈਠਿਆ, ਕਹਿੰਦਾ, “ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਇਹ ਸਵਾਦ ਹੈ, ਇਹ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੁੰਨਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।” ਉਹ ਉਥੇ ਬੈਠੇ ਹੀ ਸਨ ਕਿ ਅਚਾਨਕ ਭਾਰਤ ਦੀ ਫੌਜ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਧੂੜ ਤੇ ਸ਼ੋਰ ਆਸਮਾਨ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਵੱਡੇ ਸ਼ੋਰ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਆਪਣੇ ਮੁਖੀਆਂ ਸਮੇਤ ਡਰ ਕੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਭੱਜ ਗਏ। ਰਘੁਨੰਦਨ ਰਾਮ ਨੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣਿਆ, ਜੋ ਫੌਜ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਉਠਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਨੂੰ ਡਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਭੱਜਦਿਆਂ ਵੇਖਿਆ। ਜਦ ਰਾਮ ਨੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਭੱਜਦੇ ਤੇ ਉਥਲੇ ਸ਼ੋਰ ਨੂੰ ਸੁਣਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਸੁਮੀਤਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਉਰਜਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਲਕਸ਼ਮਣ, ਵੇਖੋ! ਕਿੰਨਾ ਭਿਆਨਕ, ਗੂੰਜਦਾ, ਡਰਾਉਣਾ ਸ਼ੋਰ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਹਨ ਜਾਂ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮੱਝਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਸਿੰਘਾਂ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਭੱਜ ਰਹੀਆਂ ਹਨ—ਜਾਨਵਰ ਅਚਾਨਕ ਹਰ ਪਾਸੇ ਭੱਜ ਗਏ ਹਨ। ਸ਼ਾਇਦ ਕੋਈ ਰਾਜਾ ਜਾਂ ਰਾਜ ਮੰਤਰੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਹੇ ਸੁਮੀਤਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਪਤਾ ਕਰ। ਇਹ ਪਹਾੜ ਤਾਂ ਪੰਛੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ; ਤੂੰ ਜਲਦੀ ਸੱਚਾਈ ਦਾ ਪਤਾ ਲਾ।” ਫਿਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਜਲਦੀ ਕਰਕੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦੇ ਸ਼ਾਲ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਚਾਰੋ ਪਾਸੇ ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰੀ। ਉਥੇ ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਦੇਖੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਰਥ, ਘੋੜੇ, ਹਾਥੀ ਤੇ ਪੈਦਲ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀ ਭੀੜ ਸੀ। ਇਹ ਫੌਜ, ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਰਥਾਂ ਉੱਤੇ ਝੰਡੇ ਲਹਿਰਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਇਹ ਫੌਜ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਮਹਾਨ, ਅੱਗ ਬੁਝਾ ਦੇਓ, ਤੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਵੋ; ਆਪਣਾ ਧਨੁਸ਼ ਚੜ੍ਹਾ ਲਵੋ, ਤੀਰ ਤੇ ਬਕਤਰ ਤਿਆਰ ਰੱਖੋ।” ਰਾਮ, ਜੋ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਸੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਹੇ ਸੁਮੀਤਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖ—ਇਹ ਫੌਜ ਕਿਸ ਦੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ?” ਰਾਮ ਦੇ ਇਹ ਪੁੱਛਣ ਉੱਤੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਵਰਗਾ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਫੌਜ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਰਾਜ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਤੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕੈਕੇਈ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਭਰਤ ਸਾਨੂੰ ਮਾਰਨ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਥੇ, ਉਹ ਵੱਡਾ ਤੇ ਸੋਹਣਾ ਦਰੱਖਤ ਖੜਾ ਹੈ, ਤੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਕੋਵਿਦਾਰ ਦਰੱਖਤ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਵਾਲਾ ਝੰਡਾ ਲਹਿਰਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਤੇਜ਼ ਘੋੜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਇਹ ਲੋਕ ਜਿੱਥੇ ਮਰਜ਼ੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹੋਰ, ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਹਾਥੀਆਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ।” “ਆਓ, ਅਸੀਂ ਹਥਿਆਰ ਫੜ ਕੇ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਜਾ ਕੇ ਓਥੇ ਆੜ ਲੈ ਲਈਏ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਇੱਥੇ ਹੀ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਲੜਾਈ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਈਏ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕੋਵਿਦਾਰ ਝੰਡਾ ਵਾਲਾ ਉਹ ਸਾਡੀ ਪਕੜ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਵੇ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ, ਰਮਣੀਕ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ, ਪ੍ਰੇਮ, ਚਿੰਤਾ ਤੇ ਤਿਆਰੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਇਹ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਹਨ।