ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਚਿਤਰਕੂਟ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਰਾਮ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਸੰਭੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਸੁੰਦਰੇ, ਮੈਂ ਇਹ ਸਮਾਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਬਿਤਾਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਧਰਮ ਦੇ ਮਾਰਗ 'ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਉੱਚਤ ਆਤਮ-ਸਯਮ ਵਿੱਚ ਮਗਨ ਹੋ ਕੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਚੌਂਨਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਮਹਾ-ਕਵੀ ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ, ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰ ਕੇ, ਕੌਸਲ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਰਾਮ ਨੇ ਮੈਥਿਲੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਵਿਖਾਈ, ਜਿਸ ਦਾ ਪਾਣੀ ਬਹੁਤ ਪਵਿੱਤਰ ਸੀ। ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਰਾਮ ਨੇ ਵਿਦੇਹ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਧੀ, ਚੰਦਰ-ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਇਹ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਦੇਖੋ, ਕਿੰਨੀ ਸੁਹਾਵਣੀ ਹੈ, ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੇਤਲੇ ਟਾਪੂ, ਹੰਸ ਤੇ ਬਗਲੇ, ਤੇ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ।" "ਇਸ ਦੇ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲ ਲੱਗੇ ਰੁੱਖ ਹਨ, ਜੋ ਇਸ ਨਦੀ ਨੂੰ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਕਮਲ-ਸਰੋਵਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਹਿਰਣਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਪਾਣੀ ਮੈਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਚੰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।" "ਸਮਾਂ ਆਉਣ 'ਤੇ, ਜਟਾਧਾਰੀ, ਮ੍ਰਿਗ-ਚਰਮ ਤੇ ਛਾਲਾਂ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਮਹਾ-ਰਿਸ਼ੀ ਇੱਥੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਤੇ ਧਿਆਨ-ਧਰ ਕੇ, ਹੱਥ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦੇਖ, ਹਵਾ ਨਾਲ ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਹਿੱਲਦੀਆਂ ਜਾਪਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ ਨੱਚ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਪੱਤੇ ਤੇ ਫੁੱਲ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਰਹੇ ਹਨ।" "ਇਹ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਕਦੇ ਗਹਣਿਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਕਦੇ ਰੇਤਲੇ ਕਿਨਾਰੇ, ਕਦੇ ਸਿੱਧ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ। ਹਵਾ ਨਾਲ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਪਾਣੀ 'ਚ ਫੈਲ ਗਏ ਹਨ, ਤੇ ਕਈ ਪ੍ਰਾਣੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਾਣੀਆਂ 'ਚ ਤਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਹੇ ਮੰਗਲਮਈ, ਉਹ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਰਥਾਂਗ-ਉਚਾਰਕ' ਆਖਦੇ ਹਨ, ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹਨ, ਤੇ ਨਦੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਸੋਹਣੇ ਭਜਨ ਗਾ ਰਹੇ ਹਨ।" "ਹੇ ਸੁੰਦਰਿ, ਚਿਤਰਕੂਟ ਤੇ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦਾ ਇਹ ਦਰਸ਼ਨ ਮੈਨੂੰ ਆਯੋਧਿਆ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕਰਕੇ ਪਿਆਰਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਆ, ਅਸੀਂ ਇਕੱਠੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਲਚਲ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਚੱਲੀਏ, ਜਿਹੜੇ ਸਿੱਧ, ਪਵਿੱਤਰ, ਤਪ, ਸਯਮ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤੇ ਹਨ।" "ਹੇ ਸੀਤੇ, ਮਿੱਤਰ ਵਾਂਗ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ, ਕਮਲ ਤੇ ਕੁਮੁਦ ਪਾਣੀ 'ਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਸੁੰਦਰੇ। ਹਮੇਸ਼ਾ, ਇਸ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਆਯੋਧਿਆ ਸਮਝ, ਤੇ ਇਸ ਨਦੀ ਨੂੰ ਸਰਯੂ ਵਾਂਗ ਮੰਨ, ਜਿਵੇਂ ਆਯੋਧਿਆ ਦੇ ਲੋਕ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਧਰਮਾਤਮਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੀ ਮੇਰੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਤੂੰ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦੇਂਦੀ ਹੈਂ; ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਮੇਰੀ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋ।" "ਤਿੰਨ ਵੇਲੇ ਇੱਥੇ ਨ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਮਧੁ, ਕੁੰਦ ਤੇ ਫਲ ਖਾਂਦੇ ਹੋਏ, ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਆਯੋਧਿਆ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੈ, ਨਾ ਰਾਜ ਦੀ, ਜਦ ਤੱਕ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੋ। ਸੱਚਮੁੱਚ, ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਜੋ ਇਹ ਸੋਹਣੀ ਨਦੀ, ਹਿਰਣਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ, ਹਾਥੀ, ਸਿੰਘ ਤੇ ਬੰਦਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੀਤੀ ਹੋਈ, ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਵੇਖ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਤੇ ਨਿਰਾਸ ਹੋਵੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਨਦੀ ਦੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਬਾਰੇ ਕਈ ਗੱਲਾਂ ਦੱਸਦਿਆਂ, ਚਿਤਰਕੂਟ ਦੀ ਸੁੰਦਰ ਵਾਦੀ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹੇ, ਜਿਵੇਂ ਨੇਤਰਾਂ ਲਈ ਅੰਜਨ ਹੋਵੇ। ਇੱਥੇ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਪੰਚਾਨਵੇਂ ਸਰਗ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵੈਦਿਕ ਮਹਾਿਸ਼ਿ ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਜਦ ਰਾਮ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਨਦੀ ਤੇ ਪਹਾੜ ਵਿਖਾਏ, ਫਿਰ ਉਹ ਪਹਾੜੀ ਢਲਾਨ 'ਤੇ ਬੈਠ ਗਏ, ਤੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਮਾਸ ਖਵਾ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ। ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਮ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਬੈਠੇ, ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ, "ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਇਹ ਸੁਆਦ ਹੈ, ਇਹ ਅੱਗ 'ਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੁੰਨਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।" ਉਸ ਸਮੇਂ, ਭਰਤ ਦੀ ਫੌਜ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਉੱਡਦੀ ਧੂੜ ਤੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਸਮਾਨ ਨੂੰ ਛੂਹ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਵੱਡੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਡਰੇ ਹੋਏ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਆਪਣੇ ਅਗਵਾਨਾਂ ਸਮੇਤ ਹਰ ਪਾਸੇ ਭੱਜ ਪਏ। ਰਾਘਵ ਨੇ ਉਹ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ, ਜੋ ਫੌਜ ਨੇ ਕਰੀ ਸੀ, ਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਨੂੰ ਡਰ ਕੇ ਭੱਜਦੇ ਵੇਖਿਆ। ਇਹ ਸਭ ਦੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ, ਜੋ ਸੁਮੀਤਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, "ਵੇਖ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਇਹ ਕਿੰਨੀ ਭਿਆਨਕ, ਗੂੰਜਦੀ, ਡਰਾਉਣੀ ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਧੁਨੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ।" "ਸ਼ਾਇਦ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਜਾਂ ਮਹਾਂ-ਬੈਲਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ, ਸਿੰਘਾਂ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਭੱਜ ਰਹੇ ਹਨ। ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕੋਈ ਰਾਜਾ ਜਾਂ ਮੰਤਰੀ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਨ ਆਇਆ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਹੋਵੇ; ਹੇ ਸੁਮੀਤਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਪਤਾ ਕਰ।" "ਇਹ ਪਹਾੜ ਤਾਂ ਪੰਛੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਔਖਾ ਹੈ, ਤੂੰ ਜਲਦੀ ਇਸ ਸਾਰੇ ਮਾਮਲੇ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਜਾਣ।" ਫਿਰ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤੁਰੰਤ, ਫੁੱਲਿਆਂ ਵਾਲੇ ਸਾਲ ਰੁੱਖ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹੇ, ਸਭ ਪਾਸਿਆਂ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ, ਤੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਫੌਜ, ਰਥ, ਘੋੜਿਆਂ, ਹਾਥੀਆਂ ਤੇ ਪੈਦਲ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਵੇਖੀ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਉਹ ਫੌਜ, ਜੋ ਰਥਾਂ ਦੇ ਝੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, "ਅੱਗ ਬੁਝਾ ਦੇ, ਹੇ ਧਰਮਾਤਮਾ, ਤੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਗੁਫਾ 'ਚ ਭੇਜ ਦੇ; ਆਪਣਾ ਧਨੁਸ਼ ਤਾਣ, ਤੀਰ ਤੇ ਬਾਣ ਤੇ ਕਵਚ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕਰ ਲੈ।" ਤਦ ਰਾਮ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, "ਹੇ ਸੁਮੀਤਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖ—ਇਹ ਫੌਜ ਕਿਸ ਦੀ ਹੈ?" ਰਾਮ ਦੇ ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉੱਤੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਤਪਦੇ ਹੋਏ, ਬੜੀ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਫੌਜ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਰਾਜ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਭਿ-ਸ਼ੇਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ, ਭਰਤ, ਕੈਕੇਈ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਸਾਨੂੰ ਮਾਰਨ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ।" "ਵੇਖ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਤੇ ਚਮਕਦਾ ਰੁੱਖ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤੇ ਰਥ ਉੱਤੇ ਕੋਵਿਦਾਰ ਰੁੱਖ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵਾਲਾ ਝੰਡਾ ਲਹਿਰਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।