ਚਿਤਰਕੂਟ ਪਹਾੜ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਮ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਦੇਖੋ, ਸੁੰਦਰੋ, ਇੱਥੇ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਰੋਲੇ ਹੋਏ ਕਮਲਾਂ ਦੇ ਹਾਰ ਪਏ ਹਨ, ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫਲਾਂ ਵੀ ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਵਿੱਖਰੇ ਹੋਏ ਹਨ।” ਚਿਤਰਕੂਟ ਪਹਾੜ, ਜਿੱਥੇ ਜੜਾਂ, ਫਲ ਤੇ ਪਾਣੀ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਤਰੀ ਕੁਰੁ ਦੇ ਕਮਲਾਂ ਵਾਲੇ ਝੀਲਾਂ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਰਾਮ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, “ਸੁੰਦਰੋ, ਮੈਂ ਇਹ ਸਮਾਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਗੁਜ਼ਾਰਾਂਗਾ, ਧਰਮ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ, ਉੱਚੀ ਆਤਮ-ਸੰਯਮ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਜੀਵਾਂਗਾ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਚੁਰਾਨਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਰਾਮায়ਣ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਮਹਿਰਸ਼ੀ ਵਾਲਮੀਕੀ ਨੇ ਰਚਿਆ। ਫਿਰ, ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਉਤਰ ਕੇ, ਕੋਸਲ ਦੇ ਨਾਥ ਰਾਮ ਨੇ ਮੈਥਿਲੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਮੰਡਾਕਿਨੀ ਦਰਿਆ ਦਿਖਾਇਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਪਾਣੀ ਬਹੁਤ ਸੁਚੱਜਾ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸੀ। ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਰਾਮ ਨੇ ਵਿਦੇਹ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਧੀ, ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਚੰਦ ਵਰਗਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਮੰਡਾਕਿਨੀ ਦਰਿਆ ਦੇਖੋ, ਜਿੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੇਤ ਦੇ ਟਾਪੂ ਹਨ, ਹੰਸ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵਸਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਦੇਖੋ, ਇਹ ਦਰਿਆ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਵਾਲੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੀ ਕਮਲਾਂ ਵਾਲੀ ਝੀਲ ਹੋਵੇ।” ਰਾਮ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਜੋ ਪਾਣੀ ਦੇ ਘਾਟਾਂ ਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਹਿਰਣਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨੇ ਪਾਣੀ ਗੰਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰੇ ਹਨ, ਤੇ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ੀ ਜਗਦੇ ਹਨ।” ਉਨਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, “ਸਮਾਂ ਆਉਣ ਤੇ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਟਾ ਤੇ ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ ਪਹਿਨੇ ਹਨ, ਤੇ ਛਾਲ ਦੀ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੀ ਹੈ, ਉਹ ਮੰਡਾਕਿਨੀ ਦਰਿਆ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।” ਰਾਮ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਵਿਸ਼ਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਇਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਆਪਣੇ ਵਚਨਾਂ ਤੇ ਕਾਇਮ, ਹੱਥ ਉੱਚੇ ਕਰ ਕੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।” ਰਾਮ ਨੇ ਦਰਿਆ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦਿਆਂ ਆਖਿਆ, “ਦੇਖੋ, ਪਹਾੜ, ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਦੇ ਚਲਣ ਨਾਲ ਚੋਟੀਆਂ ਹਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਨੱਚਦੇ ਹੋਏ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲ ਤੇ ਪੱਤੇ ਦਰਿਆ ਵਿਚ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ। ਮੰਡਾਕਿਨੀ ਦਰਿਆ, ਕਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਕਦੇ ਰੇਤ ਦੇ ਟਾਪੂਆਂ ਨਾਲ ਲਾਈਨ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਤੇ ਕਦੇ ਕਦੇ ਆਦਿ-ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਹਵਾ ਨਾਲ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਦਰਿਆ ਵਿਚ ਵਿੱਖਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੰਤੂ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਤੈਰਦੇ ਹਨ।” “ਸੁਭਾਗਾ, ‘ਰਥਾਂਗ-ਉਚਾਰਕ’ ਨਾਂ ਦੇ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਬਹੁਤ ਮਿੱਠੇ ਹਨ, ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਆ ਕੇ ਸੁੰਦਰ ਸੂਤਰ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਚਿਤਰਕੂਟ ਤੇ ਮੰਡਾਕਿਨੀ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਆਯੋਧਿਆ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਪਿਆਰੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਚਲ, ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਜਾਵਾਂ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਆਦਿ-ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਤਪ, ਸੰਯਮ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਹੈ।” “ਸੀਤਾ, ਦਰਿਆ ਵਿਚ ਦੋਸਤ ਵਾਂਗ ਜਾ, ਕਮਲ ਤੇ ਜਲ-ਕੁੰਭੀਆਂ ਨੂੰ ਡੁਬੋ, ਸੁੰਦਰੋ। ਮੈਡਮ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਸ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਆਯੋਧਿਆ ਸਮਝ, ਤੇ ਇਸ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਸਰਯੂ ਸਮਝ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਧਰਮਾਤਮਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੀ ਮੇਰੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਤੂੰ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਸਹਿਯੋਗ ਦਿੰਦੀ ਹੈਂ; ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦੇ ਹੋ। ਤਿੰਨ ਵੇਲੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਮਧ, ਜੜਾਂ ਤੇ ਫਲ ਖਾ ਕੇ, ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਆਯੋਧਿਆ ਜਾਂ ਰਾਜ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ, ਜਦ ਤਕ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੋ।” “ਇਸ ਸੁੰਦਰ ਦਰਿਆ ਨੂੰ, ਜਿੱਥੇ ਹਿਰਣਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ, ਹਾਥੀ, ਸਿੰਘ ਤੇ ਬਾਂਦਰ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਵੇਖ ਕੇ, ਕੋਈ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਖੁਸ਼ ਤੇ ਥਕਾਵਟ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਮੰਡਾਕਿਨੀ ਦਰਿਆ ਬਾਰੇ ਪਿਆਰ ਭਰੇ ਬਚਨ ਕਹਿ ਕੇ, ਚਿਤਰਕੂਟ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹੇ, ਜੋ ਅੱਖਾਂ ਲਈ ਕਾਜਲ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਪਚਾਨਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਰਾਮਾਯਣ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਵਾਲਮੀਕੀ ਨੇ ਲਿਖਿਆ। ਮੰਡਾਕਿਨੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਦਿਖਾ ਕੇ, ਰਾਮ ਪਹਾੜ ਦੀ ਢਲਾਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ, ਤੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਮਾਸ ਦੇ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ। ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਮ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਬੈਠੇ, ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ, “ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਇਹ ਸੁਆਦ ਹੈ, ਇਹ ਅੱਗ ਵਿਚ ਚੰਗਾ ਭੁੰਨਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।” ਜਦ ਉਹ ਬੈਠੇ ਸਨ, ਭਰਤ ਦੀ ਫੌਜ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਧੂੜ ਤੇ ਸ਼ੋਰ ਉਠਿਆ, ਜੋ ਅਸਮਾਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਵੱਡੇ ਸ਼ੋਰ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ, ਆਪਣੇ ਮੁਖੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਡਰੇ ਹੋਏ ਤੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨ, ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਭੱਜ ਗਏ। ਰਾਘਵ ਨੇ ਉਹ ਫੌਜ ਦਾ ਸ਼ੋਰ ਸੁਣਿਆ, ਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਨੂੰ ਡਰੇ ਹੋਏ ਭੱਜਦੇ ਵੇਖਿਆ। ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਤੇ ਸ਼ੋਰ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ, ਜੋ ਉੱਤਸਾਹ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਆਖਿਆ, “ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸੁਮੀਤਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਦੇਖ! ਇੱਕ ਡਰਾਉਣ, ਗੂੰਜਦਾਰ, ਗਹਿਰੀ, ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਵਾਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਆ ਰਹੀ ਹੈ।” “ਚਾਹੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਹਨ, ਜਾਂ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਭੈਂਸਾਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਡਰਾ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ, ਜਾਨਵਰ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਅਚਾਨਕ ਭੱਜ ਗਏ ਹਨ। ਸ਼ਾਇਦ ਕੋਈ ਰਾਜਾ ਜਾਂ ਰਾਜ-ਮੰਤਰੀ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਹੋਵੇ; ਸੁਮੀਤਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਪਤਾ ਲਾ।” “ਇਹ ਪਹਾੜ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਪੰਛੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੈ; ਤੂੰ ਜਲਦੀ ਸੱਚਾਈ ਜਾਣ।” ਫਿਰ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਜਲਦੀ ਕਰਕੇ, ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਸ਼ਾਲ ਰੁੱਖ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਵੇਖਿਆ, ਤੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰੀ। ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਵੇਖਦਿਆਂ, ਉਸ ਨੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਫੌਜ ਵੇਖੀ, ਜੋ ਰਥਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ, ਹਾਥੀਆਂ, ਤੇ ਪੈਦਲ ਸੈਨਾ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਰਥਾਂ ਦੇ ਝੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਫੌਜ, ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਭੀੜ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਦੱਸਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਅੱਗ ਬੁਝਾ ਦੇ, ਸੁਭਾਗਾ, ਤੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਗੁਫਾ ਵਿਚ ਭੇਜ; ਆਪਣਾ ਧਨੁਸ਼ ਚੜ੍ਹਾ, ਤੇ ਤੀਰ ਤੇ ਕਵਚ ਵੀ ਤਿਆਰ ਕਰ।” ਫਿਰ, ਰਾਮ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਸੁਮੀਤਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖ—ਇਹ ਫੌਜ ਕਿਸ ਦੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ?” ਰਾਮ ਦੇ ਪੁੱਛਣ ਤੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੇਹੜਾ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਭੜਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਹ ਫੌਜ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਚਿਤਰਕੂਟ ਤੇ ਮੰਡਾਕਿਨੀ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਿਚ ਲੀਨ, ਅਚਾਨਕ ਆਉਂਦੇ ਸ਼ੋਰ ਤੇ ਫੌਜ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਚੌਕਸ ਹੋ ਗਏ, ਤੇ ਆਗਲੇ ਘਟਨਾ-ਚਕ੍ਰ ਲਈ ਤਿਆਰੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।