ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਪਹਾੜ ਦੇ ਚੌੜੇ ਪਥਰ ਸੌਂਹਦੇ ਹਨ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਨੀਲੇ, ਪੀਲੇ, ਚਿੱਟੇ ਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਰੰਗੀਲੇ। ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਪਹਾੜ ਦੇ ਉੱਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜੜੀਆਂ ਆਪਣੀ ਹੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਜੀਭਾਂ। ਇਸ ਪਹਾੜ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਘਰਾਂ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਬਾਗਾਂ ਵਾਂਗ, ਤੇ ਕੁਝ ਏਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਮਕਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਹੀ ਪਥਰ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹੋਣ। ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਪਹਾੜ ਐਸਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਉਭਰ ਆਇਆ ਹੋਵੇ; ਇਸ ਦੀ ਚੋਟੀ ਹਰ ਪਾਸੇ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਭ। ਦੇਖੋ, ਪ੍ਰੇਮੀ ਜੋੜਿਆਂ ਦੇ ਸੇਜ ਕੁਸ਼ਠਾ, ਪੁੰਨਾਗਾ, ਅਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਭੁਰਜ ਵਿਰਖਾਂ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਪੰਖੜੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜਾਏ ਹੋਏ ਹਨ। ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ, ਜੋ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਕੁਚਲ ਕੇ ਪਾਸੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫਲ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਵਿਆਪ ਰਹੇ ਹਨ। ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਪਹਾੜ, ਜੋ ਜੜਾਂ, ਫਲ ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਉੱਤਰ ਦੇ ਕੁਰੂ ਦੇ ਕਮਲ-ਭਰੇ ਝੀਲਾਂ—ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ—ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਰਾਮ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਇਹ ਸਮਾਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ, ਸੀਤਾ, ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਗੁਜ਼ਾਰਾਂਗਾ, ਉੱਚਤ ਆਤਮ-ਨਿਯਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਧਰਮ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਚਲਦੇ ਹੋਏ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਚੌਨਵੇਂ ਸਰਗਾ, ਜੋ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਤੇ ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਇਣ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੇ ਲਿਖੀ, ਖਤਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਉਤਰ ਕੇ, ਕੋਸਲ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਰਾਮ ਨੇ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦਰਿਆ ਵਿਖਾਈ, ਜਿਸ ਦਾ ਪਾਣੀ ਪਵਿੱਤਰ ਸੀ। ਰਾਮ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਵਿਦੇਹ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਧੀ ਸੀਤਾ, ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਸੁੰਦਰ ਸੀ, ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਵੇਖੋ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੇਤ ਦੇ ਟਾਪਿਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ, ਹੰਸਾਂ ਤੇ ਸਾਰਸਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਤੇ ਕਮਲ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ।" “ਇਹ ਦਰਿਆ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲ ਵਾਲੇ ਵਿਰਖਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੀ ਕਮਲ-ਭਰੀ ਝੀਲ। ਪਾਣੀ ਦੇ ਘਾਟ, ਜਿੱਥੇ ਹਰਣਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦੇ ਹਨ, ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਂਦੇ ਹਨ।” “ਸੰਤ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੇਸ ਜਟਾ ਹਨ, ਕਪੜੇ ਛਾਲਾ ਤੇ ਮ੍ਰਿਗ-ਚਰਮ ਦੇ ਹਨ, ਠੀਕ ਸਮੇਂ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਵਿਚ ਨ੍ਹਾਉਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਇਹ ਮਹਾਨ ਸੰਤ ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਤੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿ ਕੇ, ਹੱਥ ਉਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।" “ਪਹਾੜ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਨੱਚਦਾ ਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਵਿਰਖਾਂ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ ਤੇ ਫੁੱਲ ਦਰਿਆ ਵਿਚ ਡਿੱਗ ਰਹੇ ਹਨ। ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦਰਿਆ ਕਦੇ ਗਹਣਿਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਕਦੇ ਰੇਤ ਦੇ ਟਾਪਿਆਂ ਨਾਲ ਲਾਈਨ ਬਣੀ ਹੋਈ, ਤੇ ਕਦੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਿਧ ਲੋਕ ਭਰਪੂਰ ਹਨ।" “ਦੇਖੋ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਹਵਾ ਨਾਲ ਫੈਲ ਗਏ ਹਨ, ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵ ਤੈਰ ਰਹੇ ਹਨ।" “ਮੰਗਲਮਈ, ਉਹ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਸੰਤ, 'ਰਥੰਗ-ਉਚਾਰਕ' ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਬਹੁਤ ਮਿੱਠੇ ਹਨ, ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਡਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਸੁੰਦਰ ਭਜਨ ਗਾ ਰਹੇ ਹਨ।" “ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਤੇ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ, ਮੈਨੂੰ ਲਗਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਇਹ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।" “ਆਓ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚਲਦੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਕੇ ਵੜੀਏ, ਜੋ ਸਿਧ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਜੋ ਪਾਪ ਰਹਿਤ, ਤਪ, ਆਤਮ-ਨਿਯਮ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ।" “ਸੀਤੇ, ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਦੋਸਤ ਵਾਂਗ ਵੜ, ਤੇ ਕਮਲ ਤੇ ਨੀਲ-ਕਮਲ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁਬੋ।” “ਮਹਿਲਾਵੋ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਸ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਆਯੋਧਿਆ ਵਾਂਗ ਸਮਝ, ਤੇ ਇਸ ਦਰਿਆ ਨੂੰ ਸਰਯੂ ਵਾਂਗ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕ ਕਰਦੇ ਹਨ।" “ਧਰਮ-ਪਾਲਕ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੀ ਮੇਰੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਤੂੰ ਵੀ ਮਦਦਗਾਰ ਹੈਂ, ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਂਦੇ ਹੋ।" “ਤਿੰਨ ਵਾਰੀ ਨ੍ਹਾ ਕੇ, ਤੇ ਮਧੁ, ਜੜਾਂ, ਤੇ ਫਲ ਖਾ ਕੇ, ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਆਯੋਧਿਆ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੈ, ਨਾ ਰਾਜ ਦੀ, ਜਦ ਤਕ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਹਾਂ।" “ਸੱਚਮੁੱਚ, ਕੋਈ ਵੀ, ਜੋ ਇਹ ਸੁੰਦਰ ਦਰਿਆ ਦੇਖੇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਰਣਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਪੀਂਦੇ ਹਨ, ਹਾਥੀ, ਸ਼ੇਰ ਤੇ ਬਾਂਦਰ ਵੀ ਪੀਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਫੁੱਲ-ਫਲ ਵਾਲੇ ਵਿਰਖਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹ ਖੁਸ਼ ਤੇ ਥਕਾਵਟ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇਗਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਸਾਥੀ ਨੂੰ ਦਰਿਆ ਬਾਰੇ ਕਈ ਮਿੱਠੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦੱਸੀਆਂ, ਤੇ ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਵਧਾਈ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਰਾਮ, ਸੁੰਦਰ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਜੋ ਅੱਖਾਂ ਲਈ ਕਾਜਲ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਪਚਾਨਵੇਂ ਸਰਗਾ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਰਾਮਾਇਣ—ਸ੍ਰੀ ਵਾਲਮੀਕਿ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਵਿਤਾ—ਵਿੱਚ ਲਿਖੀ, ਖਤਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਪਹਾੜੀ ਦਰਿਆ ਵਿਖਾ ਕੇ, ਪਹਾੜ ਦੀ ਢਲਾਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ, ਤੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਮਾਸ ਦੇ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ। ਧਰਮ-ਪਾਲਕ ਰਾਮ ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਬੈਠਾ, ਕਹਿੰਦਾ, “ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਇਹ ਸੁਆਦ ਹੈ, ਇਹ ਅੱਗ 'ਚ ਚੰਗਾ ਭੁੰਨਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।” ਜਦ ਉਹ ਉੱਥੇ ਬੈਠੇ ਸਨ, ਭਰਤ ਦੀ ਫੌਜ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਧੁੜ ਤੇ ਸ਼ੋਰ ਅਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਲੱਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਵੱਡੇ ਸ਼ੋਰ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ, ਆਪਣੇ ਮੁਖੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਡਰੇ ਤੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਭੱਜ ਗਏ। ਰਾਘਵ ਨੇ ਫੌਜ ਦੇ ਉਠੇ ਹੋਏ ਸ਼ੋਰ ਨੂੰ ਸੁਣਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਨੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਨੂੰ ਡਰ ਕੇ ਭੱਜਦੇ ਵੇਖਿਆ। ਇਹ ਸਭ ਵੇਖ ਕੇ, ਤੇ ਉਹ ਸ਼ੋਰ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ—ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਉਰਜਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ—ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਦੇਖ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਦਾ ਨਿਰਮਲ ਪੁੱਤਰ, ਇੱਥੇ! ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ, ਗੜਗੜਾਹਟ ਵਾਲਾ, ਗਹਿਰਾ, ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਵਾਲਾ ਸ਼ੋਰ ਸੁਣਾਈ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ।” “ਚਾਹੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਹੋਣ, ਜਾਂ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭੈਸ, ਜੋ ਸ਼ੇਰਾਂ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ, ਜਾਨਵਰ ਅਚਾਨਕ ਹਰ ਪਾਸੇ ਭੱਜ ਗਏ ਹਨ।” “ਸ਼ਾਇਦ ਕੋਈ ਰਾਜਾ ਜਾਂ ਰਾਜ-ਮੰਤਰੀ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਹੈ; ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਪਤਾ ਲਾ।” “ਇਹ ਪਹਾੜ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਪੰਛੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਪਾਰ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ; ਤੂੰ ਜਲਦੀ ਸਚਾਈ ਦਾ ਪਤਾ ਲਾ।” ਫਿਰ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ, ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਸ਼ਾਲ ਦੇ ਵਿਰਖ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ, ਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਵੇਖਦਾ ਹੋਇਆ, ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਤੱਕਣ ਲੱਗਾ।