ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਦੋ ਫਲ ਮਿਲੇ ਹਨ—ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਪੂਰੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਵੈਦੇਹੀ, ਕੀ ਤੂੰ ਇਥੇ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ’ਤੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਵਲੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਨ, ਬੋਲ ਅਤੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਸੰਯਮ ਰੱਖਦਿਆਂ, ਖੁਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈਂ?” ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਫਿਰ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, “ਪੁਰਾਤਨ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਇਹੀ ਅਮਰਤਾ ਮੰਨੀ ਸੀ—ਮੇਰੇ ਪੂਰਵਜ ਵੀ ਆਤਮਿਕ ਲਾਭ ਲਈ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਦੇ ਪਹਾੜ ਦੇ ਵਿਅਪਕ ਪੱਥਰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਨੀਲੇ, ਪੀਲੇ, ਚਿੱਟੇ ਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਦੀਆਂ ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਆਪਣੇ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲੌਆਂ। ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਮਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਬਾਗਾਂ ਵਾਂਗ ਤੇ ਕੁਝ ਜਗ੍ਹਾ ਇੱਕ ਹੀ ਪੱਥਰ ਤੋਂ ਬਣੀਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਐਸਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਉਭਰ ਆਇਆ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਚੋਟੀ ਹਰ ਪਾਸੇ ਮੰਗਲਮਈ ਦਿਸ ਰਹੀ ਹੈ। “ਵੇਖ, ਪ੍ਰੇਮੀ ਜੋੜਿਆਂ ਦੇ ਸੌਣ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ ਕੁਸ਼ਠ, ਪੁੰਨਾਗ, ਅਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਭੂਰਜ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉੱਤੇ ਕਮਲ ਦੇ ਫੁੱਲ ਵੀ ਪਏ ਹਨ। ਸੁੰਦਰੇ, ਇੱਥੇ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪਾਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫਲ ਜਮੀਨ ’ਤੇ ਵਿਖਰੇ ਪਏ ਹਨ। ਇਹ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਪਹਾੜ, ਜਿੱਥੇ ਜੜਾਂ, ਫਲ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਪ੍ਰਚੁਰ ਹਨ, ਉੱਤਰੀ ਕੁਰੂ ਦੇ ਦੇਵ-ਨਿਵਾਸੀ ਕਮਲ-ਸਰੋਵਰਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਸੋਹਣੀਏ, ਮੈਂ ਇਹ ਸਮਾਂ ਤੇਰੇ, ਸੀਤਾ, ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਉੱਚਤ ਸੰਯਮ ਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰਾਹੀਂ, ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਬਿਤਾਉਂਦਾ ਰਹਾਂਗਾ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਚੌਂਵੇਂ-ਚੌਂਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਰਾਮ, ਕੋਸਲ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰੇ ਤੇ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਮੰਡਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਵਿਖਾਈ, ਜਿਸਦਾ ਪਾਣੀ ਸਾਫ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸੀ। ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਰਾਮ ਨੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ, ਵਿਦੇਹ ਨਰਪਤੀ ਦੀ ਧੀ, ਜਿਸਦਾ ਮੁਖ ਚੰਦ ਵਰਗਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਮੰਡਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਨੂੰ ਵੇਖੋ, ਕਿੰਨੀ ਸੋਹਣੀ ਹੈ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੇਤਲੇ ਟਾਪੂਆਂ ਨਾਲ, ਜਿੱਥੇ ਹੰਸ ਤੇ ਸਾਰਸ ਖੇਡਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਚਾਰੋ ਪਾਸੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ ਇਸ ਨਦੀ ਨੂੰ ਘੇਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਮਹਾਰਾਜ ਦਾ ਕਮਲ-ਸਰੋਵਰ ਹੋਵੇ। “ਇਸ ਦੇ ਘਾਟਾਂ ਉੱਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਹਰਨਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦੇ ਹਨ, ਪਾਣੀ ਗਲਾਬਟ ਹੋਇਆ ਪਿਆ ਹੈ, ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਤੇ ਜਟਾਧਾਰੀ, ਮ੍ਰਿਗ-ਚਰਮ ਤੇ ਛਾਲਾ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਮੁਨਿ ਇਸ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀਏ, ਇਹ ਮਹਾਤਮਾ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਉੱਪਰ ਕਰਕੇ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸੂਰਜ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵੇਖੋ, ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲ ਤੇ ਪੱਤੇ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਰਹੇ ਹਨ। “ਕਦੇ ਮੰਡਾਕਿਨੀ ਗਹਣਿਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਕਦੇ ਰੇਤਲੇ ਕੰਢਿਆਂ ਨਾਲ ਲਾਈਨ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਤੇ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਇੱਥੇ ਸਿੱਧ-ਮਹਾਤਮਾ ਨ੍ਹਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਹਵਾ ਨਾਲ ਉੱਡੇ ਹੋਏ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਵਿਖਰੇ ਪਏ ਹਨ, ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੰਤੂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਤੈਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਮੰਗਲਮਈਏ, ‘ਰਥਾਂਗ-ਉਚਾਰਕ’ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਜਨਮੇ ਸੰਤ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਬਹੁਤ ਮਿੱਠੀ ਹੈ, ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਆ ਕੇ ਸੁੰਦਰ ਸਤੋਤ੍ਰ ਗਾਂਦੇ ਹਨ। “ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਤੇ ਮੰਡਾਕਿਨੀ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਮੇਰੇ ਲਈ, ਸ਼ਹਿਰ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਆਉ, ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਰਮਲ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਚੱਲੀਏ, ਜਿੱਥੇ ਤਪ, ਸੰਯਮ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵਾਲੇ ਮਹਾਤਮਾ ਨ੍ਹਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਸੀਤੇ, ਦੋਸਤ ਵਾਂਗ ਮੰਡਾਕਿਨੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ, ਤੇ ਕਮਲ ਤੇ ਕਵਲਾਂ ਨੂੰ ਡੁਬੋ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਹ ਪਹਾੜ, ਤੂੰ ਆਯੋਧਿਆ ਸਮਝ, ਤੇ ਇਹ ਨਦੀ ਸਰੀਯੂ ਸਮਝ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। “ਧਰਮੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੀ ਮੇਰੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਤੂੰ ਵੀ ਮੇਰਾ ਸਾਥ ਦੇਂਦੀ ਹੈਂ, ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦੇ ਹੋ। ਤਿੰਨ ਵੇਲੇ ਨ੍ਹਾ ਕੇ, ਸ਼ਹਦ, ਜੜਾਂ ਤੇ ਫਲ ਖਾ ਕੇ, ਜਦ ਤੱਕ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੋ, ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਆਯੋਧਿਆ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਨਾ ਰਾਜ ਦੀ। ਸੱਚਮੁੱਚ, ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਇਹ ਸੋਹਣੀ ਨਦੀ ਵੇਖੇ, ਜਿੱਥੇ ਹਰਨਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ, ਹਾਥੀ, ਸਿੰਘ ਤੇ ਬਾਂਦਰ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹ ਖੁਸ਼ ਤੇ ਨਿਰਲਾਜ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ, ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਾਥੀ ਨੂੰ ਨਦੀ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ, ਰਘੁ ਕੁਲ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਸੋਹਣੇ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹੇ। ਇੱਥੇ ਪਚਾਨਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਦੀ ਨਦੀ ਵਿਖਾ ਕੇ, ਰਾਮ ਪਹਾੜ ਦੀ ਢਲਾਣ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਗਏ, ਤੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਮਾਸ ਦੇ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਮ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਬੈਠ ਕੇ ਕਹਿ ਰਹੇ ਸਨ, “ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਇਹ ਸੁਆਦਿਸ਼ਟ ਹੈ, ਇਹ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖੀ ਹੋਈ ਹੈ।” ਇਸ ਵੇਲੇ, ਭਰਤ ਦੀ ਫੌਜ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਉੱਡੀ ਧੂੜ ਤੇ ਉੱਠੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਸਮਾਨ ਨੂੰ ਛੂਹ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਭਾਰੀ ਸ਼ੋਰ ਤੋਂ ਡਰੇ ਹੋਏ, ਵਣ-ਜਾਨਵਰ ਆਪਣੇ ਮੁਖੀਆਂ ਸਮੇਤ ਹੜਬੜਾ ਕੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਭੱਜ ਪਏ। ਰਾਘਵ ਨੇ ਉਹ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ, ਜੋ ਫੌਜ ਵਲੋਂ ਉੱਠੀ ਸੀ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਝੁੰਡਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਨੂੰ ਡਰ ਕੇ ਭੱਜਦੇ ਵੇਖਿਆ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਤੇ ਉਹ ਸ਼ੋਰ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਉਰਜਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੁਮੀਤਰਾ ਪੁੱਤਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਵੇਖ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸੁਮੀਤਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਸੁਣ! ਕਿੰਨਾ ਭਿਆਨਕ, ਗੂੰਜਦਾਰ ਤੇ ਡਰਾਉਣਾ ਸ਼ੋਰ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਾ ਇਹ ਜੰਗਲ ਦੇ ਹਾਥੀ ਜਾਂ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਮੱਝ, ਜੋ ਸਿੰਘਾਂ ਤੋਂ ਡਰ ਗਏ ਹਨ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਸਾਰੇ ਜਾਨਵਰ ਅਚਾਨਕ ਹਰ ਪਾਸੇ ਭੱਜ ਗਏ ਹਨ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਅਤੇ ਮੰਡਾਕਿਨੀ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲਿਆ, ਪਰ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨਵਾਂ ਘਟਨਾ-ਚੱਕਰ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ।