ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਪਹਾੜ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਿਚ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਮੁਹੱਬਤ ਭਰੀ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਆਖਿਆ, "ਇਸ ਮਨਮੋਹਣੇ ਪਹਾੜ ਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲ-ਫਲ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਅਨੇਕਾਂ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮਧੁਰ ਧੁਨੀਆਂ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚੋਟੀਆਂ ਨਾਲ ਇਹ ਪਹਾੜ ਮਨ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਭਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਸੁੰਦਰਿ।" ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਗੱਲ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, "ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਮੈਨੂੰ ਦੋ ਵੱਡੇ ਫਲ ਮਿਲੇ ਹਨ—ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਪੂਰੀ ਪਾਬੰਦੀ ਕੀਤੀ ਹੈ ਤੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਵੀ ਖੁਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ।" ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਵਿਦੇਹ ਕੁਮਾਰੀ, ਕੀ ਤੂੰ ਵੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਦੀ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਅਨੇਕ ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ, ਮਨ, ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਸੰਯਮ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ, ਖੁਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈ?" ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਰਾਜਾ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਇਹੀ ਅਮਰਤਾ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦੱਸਿਆ ਸੀ, ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੂਰਵਜ ਵੀ ਆਤਮਕ ਲਾਭ ਲਈ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਦੇ ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਚਟਾਨਾਂ ਨੇਲੇ, ਪੀਲੇ, ਚਿੱਟੇ ਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਰਾਤ ਨੂੰ, ਇਥੇ ਦੀਆਂ ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਆਪਣੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਜ਼ਬਾਨਾਂ ਹੋਣ। ਪਹਾੜ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਘਰਾਂ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਬਾਗਾਂ ਵਰਗੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਇੰਝ ਲੱਗਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਇਕੋ ਪੱਥਰ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹੋਣ। ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਉੱਭਰ ਆਇਆ ਹੋਵੇ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਇਸ ਦੀ ਚੋਟੀ ਸੁਭਾਗਮਈ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਦੇ ਬਿਸਤਰੇ ਕੁਸ਼ਠ, ਪੁੰਨਾਗ, ਅਸ਼ੋਕ ਤੇ ਭੂਰਜ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਤ ਹਨ। ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ, ਜੋ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਨੇ ਮਲ ਕੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫਲ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਪਏ ਹਨ। ਰਾਮ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਇਹ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਪਹਾੜ, ਜਿੱਥੇ ਜੜਾਂ, ਫਲ ਤੇ ਪਾਣੀ ਪ੍ਰਚੁਰ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉੱਤਰੀ ਕੁਰੂ ਦੇ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਝੀਲਾਂ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੀਆ ਹੈ।" ਉਹ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਭਰੋਸਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, "ਮੈਂ ਇਹ ਸਮਾਂ ਤੇਰੇ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਉੱਚੇ ਆਦਰਸ਼ ਤੇ ਸੰਯਮ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਬਿਤਾਉਂਦਾ ਹਾਂ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਚੌਰਾਨਵੇਂ ਸర్గ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਰਾਮ ਜੀ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰੇ ਤੇ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਵਿਖਾਈ, ਜਿਸ ਦਾ ਪਾਣੀ ਸਾਫ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸੀ। ਕਮਲ ਨੈਨਾਂ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਨੇ, ਚੰਦਰਮਾ ਵਰਗੀ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਦੇਖ, ਕਿੰਨੇ ਸੋਹਣੇ ਰੇਤਲੇ ਕੰਢੇ ਹਨ, ਹੰਸ ਤੇ ਸਾਰਸ ਇੱਥੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਨਦੀ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ।" ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਨਦੀ ਦੇ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਫੁੱਲ-ਫਲ ਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖਤ ਹਨ, ਜੋ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਕਮਲਾਂ ਵਾਲੇ ਸਰੋਵਰ ਵਰਗੇ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਹਿਰਣਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਪਾਣੀ ਮਲਿਆਮਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਰਾਮ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਓਸ ਸਮੇਂ, ਜਟਾਧਾਰੀ, ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ ਤੇ ਛਾਲਾ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਰਿਸ਼ੀ, ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, "ਇਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਵਰਤਾਂ ਤੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਹੱਥ ਉੱਪਰ ਕਰਕੇ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।" ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿੱਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਆਪਣੇ ਪੱਤੇ ਤੇ ਫੁੱਲ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਰਹੇ ਹਨ। ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਕਦੇ ਮੋਤੀ ਦੀ ਲੜੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਕਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਤੇ ਰੇਤ ਪਈ ਹੋਈ ਹੈ, ਤੇ ਕਦੇ ਕਦੇ ਆਸਪਾਸ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਹਵਾ ਨਾਲ ਉਡ ਕੇ ਪਾਣੀ ਉੱਤੇ ਵਿਖਰ ਗਏ ਹਨ, ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਤੈਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਰਥਾਂਗ-ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਨ ਵਾਲੇ ਦਵਿਜ ਰਿਸ਼ੀ, ਮਿੱਠੇ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਤੇ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨੂੰ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਵੇਖਣਾ ਮੈਨੂੰ ਆਯੋਧਿਆ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਸੁਖਦਾਇਕ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।" ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਆਓ, ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲ ਕੇ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੀਏ, ਜਿਸਨੂੰ ਮਹਾਨ ਤਪस्वੀਆਂ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।" "ਹੇ ਸੀਤੇ, ਦੋਸਤ ਵਾਂਗ, ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਵਿੱਚ ਵੜ, ਜਿੱਥੇ ਕਮਲ ਤੇ ਜਲ-ਨੈਣੀਆਂ ਹਨ।" ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਇਸ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਆਯੋਧਿਆ ਸਮਝ, ਤੇ ਇਸ ਨਦੀ ਨੂੰ ਸਰਯੂ ਵਾਂਗ ਮੰਨ, ਜਿਵੇਂ ਆਯੋਧਿਆ ਦੇ ਲੋਕ ਕਰਦੇ ਹਨ।" ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਸਾਥੀਤਾ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। "ਤਿੰਨ ਵੇਲੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ, ਤੇ ਮਧੁ, ਜੜਾਂ, ਫਲ ਖਾਣਾ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਆਯੋਧਿਆ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੈ, ਨਾ ਰਾਜ ਦੀ, ਜਦ ਤੱਕ ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੋ।" "ਇਹ ਸੋਹਣੀ ਨਦੀ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਹਿਰਣਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ, ਹਾਥੀ, ਸਿੰਘ, ਬਾਂਦਰ ਪਾਣੀ ਪੀ ਰਹੇ ਹਨ, ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖਤ ਲਹਿਰਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਇਸਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕੌਣ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਨਦੀ ਵਾਰੇ ਅਨੇਕ ਮਿੱਠੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦੱਸੀਆਂ, ਤੇ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹੇ। ਇਹ ਅੱਖਾਂ ਲਈ ਕਜਲ ਵਾਂਗ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਚਾਨਵੇਂ ਸర్గ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਨਦੀ ਤੇ ਪਹਾੜ ਵਿਖਾ ਕੇ, ਪਹਾੜ ਦੀ ਢਲਾਣ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਉਸਨੂੰ ਮਾਸ ਖੁਆ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ। ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਇਹ ਸਵਾਦਲੇ ਹੈ, ਤੇ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੁੰਨਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।" ਜਦ ਉਹ ਇੱਥੇ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਤਾਂ ਭਰਤ ਦੀ ਫੌਜ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਉੱਡੀ ਧੂੜ ਤੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਸਮਾਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਵੱਡੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਤੇ ਸ਼ੋਰ ਨਾਲ ਡਰੇ ਹੋਏ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਆਪਣੇ ਮੁਖੀਆਂ ਸਮੇਤ ਹਰ ਪਾਸੇ ਭੱਜ ਪਏ। ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਉਹ ਸ਼ੋਰ ਸੁਣਿਆ, ਜੋ ਫੌਜ ਵੱਲੋਂ ਉਠ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਡਰੇ ਹੋਏ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਨੂੰ ਭੱਜਦੇ ਵੇਖਿਆ। ਇਹ ਸਭ ਦੇਖ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਉਰਜਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਸੁਮੀਤਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਵੇਖ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਇੱਥੇ ਕਿੰਨਾ ਡਰਾਉਣਾ, ਗੂੰਜਦਾ, ਡੂੰਘਾ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਸ਼ੋਰ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ।