ਰਾਮ ਚੰਦਰ ਜੀ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਖ਼ਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਚਿਤਰਕੂਟ ਪਹਾੜ 'ਤੇ ਵਾਸ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਰਾਮ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਜੇ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਕਈ ਸਾਲ ਤੇਰੇ ਅਤੇ ਲਖ਼ਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਾਂ, ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਮੈਨੂੰ ਖਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਪਹਾੜ ਬੜਾ ਸੋਹਣਾ ਹੈ, ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਹੈ, ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੰਛੀ ਇੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚੋਟੀਾਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਖੁਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।” ਰਾਮ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਨਿਕਲਣ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਦੋ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਹਨ: ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, “ਵੈਦੇਹੀ, ਕੀ ਤੂੰ ਵੀ ਇੱਥੇ ਚਿਤਰਕੂਟ 'ਤੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਦ ਤੂੰ ਜੀਵ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਵੇਖਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਮਨ, ਬੋਲ ਅਤੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੀ ਹੈ?” ਰਾਮ ਨੇ ਆਗਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਤਮਿਕ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਜੰਗਲ-ਵਾਸ ਨੂੰ ਅਮਰਤਾ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦੱਸਿਆ ਸੀ। ਚਿਤਰਕੂਟ ਪਹਾੜ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੱਥਰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਚਮਕਦੇ ਹਨ—ਨੀਲੇ, ਪੀਲੇ, ਚਿੱਟੇ, ਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚ। ਰਾਤ ਨੂੰ, ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦੀ ਲਪਟਾਂ। ਪਹਾੜ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਘਰਾਂ ਵਰਗੇ, ਕੁਝ ਬਾਗਾਂ ਵਰਗੇ, ਤੇ ਕੁਝ ਇੱਕ ਪੱਥਰ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹੋਏ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਚਿਤਰਕੂਟ ਦੀ ਚੋਟੀ ਹਰ ਪਾਸੇ auspicious ਅਤੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਉਭਰ ਆਈ ਹੋਵੇ। ਰਾਮ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਦੇ ਬਿਸਤਰ ਕੁਸ਼ਠਾ, ਪੁਨਾਗਾ, ਅਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਭੂਰਜ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਢਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਕਮਲ ਦੀ ਪੰਖੜੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜਾਏ ਹੋਏ ਹਨ। ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਰੌਂਦੇ ਹੋਏ ਕਮਲ ਦੇ ਹਾਰ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫਲ ਵੀ ਇੱਥੇ ਪਏ ਹਨ। ਚਿਤਰਕੂਟ ਪਹਾੜ, ਜੜਾਂ, ਫਲ, ਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਉੱਤਰ ਕੁਰੂ ਦੇ ਕਮਲ-ਭਰੇ ਝੀਲਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਰਾਮ ਨੇ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਖ਼ਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਇਹ ਸਮਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਬਿਤਾਵਾਂਗਾ, ਉੱਚ ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਹ 'ਤੇ ਚਲਦੇ ਹੋਏ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਚੌਂਣਵੇਂ ਸਰਗਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋਈ। ਫਿਰ, ਰਾਮ ਨੇ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਉਤਰ ਕੇ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਸੋਹਣੀ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਦਿਖਾਈ, ਜਿਸ ਦਾ ਪਾਣੀ ਪਵਿਤ੍ਰ ਸੀ। ਰਾਮ, ਕਮਲ-ਨੈਣ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਦੇਖੋ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੇਤ ਦੇ ਟਾਪੂ, ਹੰਸ ਅਤੇ ਕ੍ਰੇਨ, ਤੇ ਕਮਲ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ।” ਰਾਮ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਨਦੀ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਫੁੱਲ-ਫਲ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖਤ ਹਨ, ਜੋ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਕਮਲ-ਭਰੇ ਪੋਖਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਪਾਣੀ ਪੀ ਕੇ ਨਦੀ ਦੇ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਗੰਦਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਰਾਮ ਨੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਟਾਓਂ, ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ ਅਤੇ ਛਾਲ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਹਨ, ਸਹੀ ਸਮੇਂ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਸ਼ੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਭੁਜਾਂ ਉਚੀਆਂ ਕਰਕੇ, ਤਪ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲ-ਪੱਤੇ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ। ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਕਦੇ ਗਹਣਿਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਕਦੇ ਰੇਤਲੇ ਕਿਨਾਰੇ, ਤੇ ਕਦੇ ਸਿਧਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਵਾ ਨਾਲ ਉਡੇ ਹੋਏ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰ, ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵ ਤੈਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ 'ਰਥੰਗ-ਮੰਤ੍ਰ' ਵਾਲੇ ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਮੇ ਸ਼ੀ, ਮਧੁਰ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਸੋਹਣੇ ਭਜਨ ਗਾ ਕੇ ਨਦੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਚਿਤਰਕੂਟ ਤੇ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦੀ ਦਰਸ਼ਨ, ਤੇਰੇ ਨਾਲ, ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੀਆ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।” ਰਾਮ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਆਉ, ਅਸੀਂ ਦੋਵਾਂ ਇਹ ਪਵਿਤ੍ਰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਜਾਵਾਂ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿਧ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਤਪ, ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਪਵਿਤ੍ਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸਿਤਾ, ਦੋਸਤ ਵਾਂਗ, ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਵਿੱਚ ਜਾ, ਕਮਲ ਅਤੇ ਜਲ-ਲੀਲੀਆਂ ਨੂੰ ਡੁਬੋ।” ਰਾਮ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ, “ਇਸ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਅਯੋਧਿਆ ਸਮਝ, ਤੇ ਇਸ ਨਦੀ ਨੂੰ ਸਰਯੂ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਲਖ਼ਸ਼ਮਣ ਵੀ ਮੇਰੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਤੂੰ ਵੀ ਮਦਦਗਾਰ ਹੈਂ; ਤੁਸੀਂ ਦੋਵਾਂ ਮੇਰੀ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋ।” ਤਿੰਨ ਵੇਲੇ ਨ੍ਹਾ ਕੇ, ਸ਼ਹਦ, ਜੜਾਂ ਅਤੇ ਫਲ ਖਾ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਨ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੈ, ਨ ਰਾਜ ਦੀ, ਜਦ ਤੱਕ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਹਾਂ।” ਇਹ ਸੋਹਣੀ ਨਦੀ, ਜਿੱਥੇ ਜਾਨਵਰ ਪਾਣੀ ਪੀ ਰਹੇ ਹਨ, ਤੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕੋਈ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਥਕਾਵਟ ਭੁਲਾ ਦਿੰਦਾ। ਰਾਮ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਨਦੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦਿਆਂ, ਚਿਤਰਕੂਟ 'ਤੇ ਘੁੰਮਦੇ ਹੋਏ, ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਸੋਹਣੇ ਪਹਾੜ 'ਤੇ ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਪਚਾਨਵੇਂ ਸਰਗਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋਈ। ਸਿਤਾ ਨੂੰ ਪਹਾੜ-ਨਦੀ ਦਿਖਾ ਕੇ, ਰਾਮ ਪਹਾੜ ਦੀ ਢਲਾਨ 'ਤੇ ਬੈਠ ਗਏ, ਤੇ ਮਾਸ ਨਾਲ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਰਾਮ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਬੈਠ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਪਵਿਤ੍ਰ ਹੈ, ਇਹ ਸੁਆਦ ਹੈ, ਇਹ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੁੰਨਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।” ਜਦ ਉਹ ਬੈਠੇ ਸਨ, ਭਰਤ ਦੀ ਫੌਜ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਧੂੜ ਤੇ ਸ਼ੋਰ ਅਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਲੱਗਾ। ਇਸ ਵੱਡੇ ਸ਼ੋਰ ਨਾਲ ਡਰ ਕੇ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ, ਆਪਣੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਭੱਜ ਪਏ। ਰਾਮ ਨੇ ਉਹ ਸ਼ੋਰ ਸੁਣਿਆ, ਜੋ ਫੌਜ ਨੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਡਰ ਕੇ ਭੱਜਦੇ ਦੇਖਿਆ। ਇਹ ਸਭ ਵੇਖ ਕੇ ਤੇ ਸ਼ੋਰ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੇ ਲਖ਼ਸ਼ਮਣ, ਸੁਮਿਤਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਨੂੰ, ਜੋ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਕਿਹਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਵਿਤ੍ਰ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੀ ਛਿਆਨਵੇਂ ਸਰਗਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ।