ਚਿੱਤਰਕੂਟ ਪਹਾੜੀ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼, ਜੋ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹਿਰਣਾਂ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ, ਬੱਘਾਂ, ਰਿੱਛਾਂ ਅਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਨਿਰਦੋਸ਼ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਵੱਸਣ ਨਾਲ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਰੌਣਕ ਮਚਾਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਆਮ, ਜੰਬੂ, ਅਸਨ, ਲੋਧਰ, ਪ੍ਰਿਯਾਲ, ਜੈਕਫਲ, ਧਵਾ, ਅੰਕੋਲਾ, ਭਵ੍ਯਤਿਨੀਸ਼, ਬਿਲਵ, ਟਿੰਡੂਕ ਅਤੇ ਬਾਂਸ ਆਦਿ ਰੁੱਖ ਲਹਿਰਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਪਹਾੜੀ ਉੱਤੇ ਕਾਸ਼ਮਰ, ਅਰਿਸ਼ਟ, ਵਰੁਣ, ਮਧੂਕ, ਤਿਲਕ, ਬਦਰੀ, ਆਮਲਕ, ਨੀਪ, ਵੇਤ੍ਰ, ਧਨਵਨ ਅਤੇ ਬੀਜਕ ਰੁੱਖ ਵੀ ਆਪਣੀ ਛਾਂ ਅਤੇ ਫੁੱਲ-ਫਲ ਨਾਲ ਇਸ ਦੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨੂੰ ਵਧਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਐਸੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦੀ, ਮਨੋਹਰ ਛਾਂ ਵਾਲੀ ਇਹ ਪਹਾੜੀ ਸੋਭਾ ਵਿਚ ਖਿੜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਸੁਹਣੀ ਪਹਾੜੀ ਦੀਆਂ ਢਲਾਨਾਂ ਉੱਤੇ, ਆਦਰਯੋਗ ਕਿੰਨਰ ਜੋੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖਿੜਦੇ, ਆਪਣੇ ਵਿਦ੍ਵਾਨਤਾ ਨਾਲ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ। ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਉੱਤੇ ਤਲਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਰੌਣਕਦਾਰ ਵਸਤ੍ਰ ਲਟਕ ਰਹੇ ਸਨ—ਇਹ ਵਿਦ੍ਯਾਧਰ ਨਾਰੀਆਂ ਦੇ ਖੇਡਣ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ ਸਨ। ਜਿੱਥੇ-ਤਿੱਥੇ ਝਰਨੇ, ਚਸ਼ਮੇ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਵਹ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਪਹਾੜੀ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਚੋਂ ਸੁਗੰਧਤ ਰਸ ਨਿਕਲ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਪਹਾੜੀ ਦੀ ਹਵਾ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੀ, ਮਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦੀ—ਕੌਣ ਖੁਸ਼ ਨਾ ਹੋਵੇ? ਰਾਮ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਕਿ ਜੇ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਕਈ ਪਤਝੜ ਤੱਕ ਤੇਰੇ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਾਂ, ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ। ਇਹ ਮਨੋਹਰ ਪਹਾੜ, ਫੁੱਲਾਂ-ਫਲਾਂ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚੋਟੀਆਂ ਨਾਲ, ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਸ ਜੰਗਲ-ਵਾਸ ਨਾਲ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦੋ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਹਨ: ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਪੂਰੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਉਹ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, “ਵੈਦੇਹੀ, ਕੀ ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਨ, ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਕਰਮ ਵਿਚ ਸਯਮ ਰੱਖਦਿਆਂ, ਖੁਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈਂ?” ਰਾਜਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹੀ ਅਮਰਤਾ ਹੈ: ਮੇਰੇ ਪੂਰਵਜ ਆਤਮਿਕ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਜੰਗਲ-ਵਾਸ ਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਪਹਾੜੀ ਦੀਆਂ ਚੌੜੀਆਂ ਚੱਟਾਨਾਂ, ਨੀਲੇ, ਪੀਲੇ, ਚਿੱਟੇ ਅਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਰਾਤ ਨੂੰ, ਸਵੈ-ਚਮਕਦਾਰ ਜੜੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ, ਚਿੱਤਰਕੂਟ ਦੇ ਰਾਜਾ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ, ਅੱਗ ਦੀ ਲਪਟ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਘਰਾਂ ਵਾਂਗ, ਕੁਝ ਬਾਗਾਂ ਵਾਂਗ, ਤੇ ਕੁਝ ਇੱਕ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਚਿੱਤਰਕੂਟ ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਉਭਰ ਆਇਆ ਹੋਵੇ; ਇਸ ਦੀ ਚੋਟੀ ਹਰੇਕ ਪਾਸੇ ਸ਼ੁਭਤਾ ਨਾਲ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਦੇ ਸੈਜ ਕੁਸ਼ਠ, ਪੁੰਨਾਗ, ਅਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਭੂਰਜ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ, ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਲਤਾ-ਮਾਲਾਵਾਂ, ਜੋ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਵਲੋਂ ਮਲ ਕੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫਲ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਵਿਖਰੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਚਿੱਤਰਕੂਟ ਪਹਾੜ, ਜੜੀਆਂ, ਫਲਾਂ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਉੱਤਰੀ ਕੁਰੂ ਦੇ ਦੇਵ-ਵਾਸੀ ਕਮਲ-ਸਰੋਵਰਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੀਆ ਹੈ। “ਸੀਤੇ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ, ਉੱਚਤ ਆਚਰਨ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਸਯਮ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ, ਇੱਥੇ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਉਂਦਾ ਰਹਾਂਗਾ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਚੌਂਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ, ਰਾਮ, ਕੋਸਲ ਦੇ ਨਾਥ, ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰੇ ਅਤੇ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਵਿਖਾਈ, ਜਿਸ ਦਾ ਪਾਣੀ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸਾਫ ਸੀ। ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰ ਰਾਮ ਨੇ, ਚੰਦ੍ਰ-ਚਿਹਰਾ ਵਾਲੀ ਵਿਦੇਹ-ਕੁਮਾਰੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਇਹ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਦੇਖ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੇਤਲੇ ਟਾਪੂਆਂ ਨਾਲ ਸੋਹਣੀ, ਹੰਸਾਂ ਤੇ ਸਾਰਸਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ।” ਇਹ ਨਦੀ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਫੁੱਲ-ਫਲ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਕਮਲ-ਸਰੋਵਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਹਿਰਣਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦੇ, ਉਥੇ ਨਦੀ ਦਾ ਪਾਣੀ ਮੈਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਪਰ ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਤੇ, ਜਟਾਧਾਰੀ, ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ ਅਤੇ ਛਾਲਾਂ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਰਿਸ਼ੀ, ਇਸ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਵਿਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਇਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਆਪਣੇ ਵਚਨਾਂ ਤੇ ਕਾਇਮ, ਹੱਥ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਹਾੜੀ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਨੱਚਦੀ ਜਾਪਦੀ ਹੈ; ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਪੱਤੇ ਤੇ ਫੁੱਲ ਨਦੀ ਵਿਚ ਡਿੱਗ ਰਹੇ ਹਨ। ਕਦੇ ਨਦੀ ਮਣੀਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ, ਕਦੇ ਰੇਤਲੇ ਕਿਨਾਰੇ ਨਾਲ ਲਾਈਨ ਬਣੀ ਹੋਈ, ਤੇ ਕਦੇ ਸਿੱਧ-ਪੁਰਖਾ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਹਵਾ ਨਾਲ ਉੱਡੇ ਹੋਏ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰ, ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਤੈਰਦੇ ਹੋਏ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਰਥੰਗ-ਪਾਠਕ' ਆਖਦੇ ਹਨ, ਮਿੱਠੇ ਭਜਨ ਗਾਂਦੇ ਹੋਏ, ਨਦੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹਨ। “ਪਿਆਰੀ, ਚਿੱਤਰਕੂਟ ਅਤੇ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦਾ ਇਹ ਦਰਸ਼ਨ, ਮੈਨੂੰ ਲਗਦਾ ਹੈ, ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਇਹ ਤੈਨੂੰ ਨਾਲ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਆਓ, ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਰਵਿਸ਼ ਕਰੀਏ, ਜਿੱਥੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆਤਮਾਵਾਂ ਨੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਤਪ, ਸਯਮ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ।” “ਸੀਤੇ, ਤੂੰ ਮਿੱਤਰ ਵਾਂਗ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਵਿੱਚ ਅੰਦਰ ਜਾ, ਕਮਲ ਅਤੇ ਨੀਲੋਫਰਾਂ ਨੂੰ ਡੁਬੋ, ਹੇ ਸੁੰਦਰੇ। ਹਮੇਸ਼ਾ, ਇਸ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਂਗ, ਤੇ ਇਸ ਨਦੀ ਨੂੰ ਸਰਯੂ ਵਾਂਗ ਸਮਝਿਆ ਕਰ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕ ਕਰਦੇ ਹਨ।” “ਧਰਮਾਤਮਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੀ ਮੇਰੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਤੂੰ, ਵੈਦੇਹੀ, ਮੇਰੀ ਸਹਾਇਕ ਹੈਂ; ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦੇ ਹੋ। ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਇਸ਼ਨਾਨ, ਮਧੁ, ਜੜੀਆਂ ਤੇ ਫਲ ਖਾ ਕੇ, ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੈ, ਨਾ ਰਾਜ ਦੀ, ਜਦ ਤੱਕ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਹਾਂ।” “ਸੱਚਮੁੱਚ, ਕੋਈ ਵੀ, ਜੋ ਇਹ ਸੋਹਣੀ ਨਦੀ ਵੇਖਦਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਹਿਰਣਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਪੀਂਦੇ, ਹਾਥੀ, ਸਿੰਘ ਤੇ ਬਾਂਦਰ ਵੀ ਪੀਂਦੇ, ਤੇ ਜੋ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹ ਖੁਸ਼ ਤੇ ਨਿਰਲੋਭ ਨਾ ਹੋਵੇ—ਇਹ ਹੋ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਚਿੱਤਰਕੂਟ ਤੇ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦੀ ਸੋਭਾ ਦਰਸਾਈ, ਆਪਣੇ ਵਾਸ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ, ਤੇ ਜੰਗਲ-ਵਾਸ ਨੂੰ ਵੀ ਆਨੰਦਮਈ ਜੀਵਨ ਬਣਾਇਆ।