ਚਿੱਤਰਕੂਟ ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਵਾਦੀਆਂ ਵਿਚ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੱਸ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਹ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕਾ ਕਿਤੇ ਫੁੱਲਾਂ, ਕਿਤੇ ਚਾਨਣ ਜਾਂ ਕੇਤਕਾ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤੇ ਕਿਤੇ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਤੇਜ ਪਸਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪਹਾੜ ਦੇ ਮਾਲਕ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਧਰਤੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖਣਿਜਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਰਣ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ, ਬਾਘ, ਰਿੱਛ ਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਸੀ। ਨਿਰਦੋਸ਼ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਰੌਣਕ ਵਾਲਾ ਬਣਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਪਹਾੜ ਅੰਬ, ਜੰਬੂ, ਅਸਨ, ਲੋਧਰ, ਪ੍ਰਿਯਾਲ, ਕਠਲ, ਧਵਾ, ਅੰਕੋਲਾ, ਭਵ੍ਯਤਿਨੀਸ਼, ਬਿਲਵ, ਟਿੰਡੂਕ ਤੇ ਬਾਂਸ ਵਰਗੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਕਾਸਮਰੀ, ਅਰਿਸ਼ਟ, ਵਰੁਣ, ਮਧੂਕ, ਤਿਲਕ, ਬਦਰੀ, ਆਂਵਲਾ, ਨੀਪ, ਵੇਤ੍ਰ, ਧਨਵਨ ਤੇ ਬੀਜਕ ਰੁੱਖ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲ ਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ, ਮਨਮੋਹਣੀ ਛਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਪਹਾੜ ਸੋਭਾ ਵਿਚ ਖਿੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਸੁਹਾਵਣੀਆਂ ਢਲਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਅਜੀਬ ਤੇ ਅਦਭੁਤ ਕਿਨਨਰ ਜੋੜਿਆਂ ਵਿਚ ਰਮਦੇ-ਖੇਡਦੇ ਦਿਸਦੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇਕ ਨੀਤੀ ਨਾਲ ਜੀ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਉੱਤੇ ਤਲਵਾਰਾਂ ਲਟਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਵਸਤ੍ਰ ਵੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ, ਜੋ ਵਿਦਿਆਧਰੀਆਂ ਦੇ ਖੇਡਣ ਵਾਲੇ ਅੰਗਣ ਸਨ। ਥਾਂ-ਥਾਂ ਝਰਨੇ, ਚਸ਼ਮੇ ਤੇ ਨਦੀਆਂ ਵਗ ਰਹੀਆਂ ਸਨ; ਇਹ ਪਹਾੜ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਗੰਧਤ ਮਦ ਛੱਡਦੇ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ, ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਹਾੜੀ ਹਵਾ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੀ, ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰ ਦੇਂਦੀ—ਕੌਣ ਇਸ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ ਨਾ ਹੋਵੇ? ਰਾਮ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਜੇ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਕਈ ਸਾਲ ਤੱਕ ਤੇਰੇ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿਆਂ, ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਮੈਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵਿਆਪੇਗਾ। ਇਸ ਸੁੰਦਰ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਫੁੱਲ-ਫਲ ਬਹੁਤ ਹਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਹੈ, ਤੇ ਚੋਟੀ-ਚੋਟੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੰਗਾਂ ਵਿਚ ਸੋਹਣੀਆਂ ਹਨ, ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹਾਂ।" "ਇਸ ਜੰਗਲ-ਵਾਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦੋ ਫਲ ਦਿੱਤੇ ਹਨ: ਇੱਕ, ਮੈਂ ਪਿਤਾ ਦਾ ਹੁਕਮ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ; ਦੂਜਾ, ਭਰਤ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਵੀ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਵੈਦੇਹੀ, ਤੂੰ ਵੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਚਿੱਤਰਕੂਟ ਉੱਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਨ, ਬੋਲ ਤੇ ਕੰਮ ਵਿਚ ਸਯਮ ਰੱਖ ਕੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈਂ?" "ਪੁਰਾਣੇ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਅਮਰਤਾ ਦਾ ਰਾਹ ਦੱਸਿਆ ਸੀ—ਮੇਰੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨੇ ਵੀ ਆਤਮਿਕ ਉੱਦੇਸ਼ ਲਈ ਜੰਗਲ-ਵਾਸ ਕੀਤਾ।" ਪਹਾੜ ਦੇ ਚੌੜੇ ਪੱਥਰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਰੰਗਾਂ—ਨੀਲੇ, ਪੀਲੇ, ਚਿੱਟੇ, ਲਾਲ—ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਰਾਤ ਨੂੰ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਆਪਣੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਜਗਮਗਾਉਂਦੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਨ ਦੀਆਂ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਜ਼ੁਬਾਨਾਂ ਹੋਣ। ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਘਰਾਂ ਵਾਂਗ, ਕੁਝ ਬਾਗਾਂ ਵਾਂਗ, ਤੇ ਕੁਝ ਇੱਕ ਪੱਥਰ ਦੀ ਬਣਤਰ ਵਾਂਗ ਦਿਸਦੇ। ਚਿੱਤਰਕੂਟ ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਉਭਰ ਆਇਆ ਹੋਵੇ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਇਸ ਦੀ ਚੋਟੀ ਸੁਭਾਗਾ ਦਿਸਦੀ। "ਵੇਖ, ਪ੍ਰੇਮੀ ਜੋੜਿਆਂ ਦੇ ਬਿਸਤਰੇ ਕੁਸ਼ਠ, ਪੁੰਨਾਗ, ਅਸ਼ੋਕ ਤੇ ਭੂਰਜ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ, ਤੇ ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਲੋਟਸ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ, ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਵਲੋਂ ਕੁਚਲ ਕੇ ਸੁੱਟੀਆਂ, ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫਲ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਖਿਲਰੇ ਹੋਏ ਹਨ।" "ਇਹ ਚਿੱਤਰਕੂਟ ਪਹਾੜ, ਜਿੱਥੇ ਜੜਾਂ, ਫਲ ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਾਫ਼ਰ ਹਨ, ਉੱਤਰੀ ਕੁਰੂ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਲਿਆਂ ਕਮਲ-ਸਰੋਵਰਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੀਆ ਹੈ।" "ਪਿਆਰੀਏ, ਮੈਂ ਇਹ ਸਮਾਂ ਤੇਰੇ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਗੁਜ਼ਾਰਾਂਗਾ, ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਉੱਚੀ ਸਯਮਤਾ ਨਾਲ, ਖੁਸ਼ੀ ਚ ਸਥਿਰ ਹੋ ਕੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਚੌਂਵੇਂ-ਚੌਂਵੇਂ ਸర్గ ਦਾ ਅੰਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੇ ਰਚਿਆ। ਫਿਰ, ਰਾਮ ਨੇ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰ ਕੇ, ਮੈਥਲੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਵਿਖਾਈ, ਜਿਸ ਦਾ ਪਾਣੀ ਬੜਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸੀ। ਰਾਮ, ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਵਾਲਾ, ਵਿਦੇਹ ਨਰੇਸ਼ ਦੀ ਧੀ ਸੀਤਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਚੰਦ ਵਾਂਗ ਸੋਹਣਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, "ਵੇਖੋ, ਇਹ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੇਤਲੇ ਕਿਨਾਰੇ, ਹੰਸਾਂ ਤੇ ਬਗਲਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਤੇ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ।" "ਇਹ ਨਦੀ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੁੱਲ-ਫਲ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਕਮਲ-ਸਰੋਵਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੀ ਹੈ।" "ਜਦੋਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਪਾਣੀ ਪੀ ਕੇ ਪਾਣੀ ਗੰਦਲਾ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਬੜਾ ਮਨਮੋਹਕ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।" "ਸਮਾਂ ਆਉਣ 'ਤੇ, ਜਟਾਧਾਰੀ, ਮ੍ਰਿਗਚਰਮਾ ਤੇ ਛਾਲਾਂ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਵਿਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।" "ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀਏ, ਇਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਆਪਣੇ ਵਰਤਾਂ ਵਿਚ ਅਡੋਲ, ਹੱਥ ਉੱਪਰ ਕਰਕੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।" "ਵੇਖੋ, ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਹਿੱਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਪਹਾੜ ਨਚਦਾ ਜਿਹਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਰੁੱਖ ਆਪਣੇ ਪੱਤੇ ਤੇ ਫੁੱਲ ਨਦੀ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਰਹੇ ਹਨ।" "ਇਹ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਕਿਤੇ ਮੋਤੀਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ, ਕਿਤੇ ਰੇਤਲੇ ਕਿਨਾਰੇ ਨਾਲ ਲਾਈਨ ਬਣਾਈ ਹੋਈ, ਤੇ ਕਿਤੇ ਸਿੱਧ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਦਿਸਦੀ।" "ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਹਵਾ ਨਾਲ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਫੈਲ ਗਏ ਹਨ, ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵ ਤੈਰ ਰਹੇ ਹਨ।" "ਮੰਗਲਮਈਏ, ਉਹ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ 'ਰਥਾਂਗ-ਉਚਾਰਕ' ਕਹਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਬੜੀ ਮਧੁਰ ਹੈ, ਉਹ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਸੋਹਣੇ ਭਜਨ ਗਾ ਰਹੇ ਹਨ।" "ਪਿਆਰੀਏ, ਚਿੱਤਰਕੂਟ ਤੇ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦਾ ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਪਿਆਰਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਇਹ ਤੈਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।" "ਆਓ, ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਲਹਿਰਾਂ ਮਾਰਦੀਆਂ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲਾਂ ਵਿਚ ਚੱਲੀਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਤਪ, ਸਯਮ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ।" "ਸੀਤੇ, ਦੋਸਤ ਵਾਂਗ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਵਿਚ ਆਉ, ਕਮਲ ਤੇ ਜਲ-ਨੀਂਬੂਆਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਡੁਬੋ ਕੇ ਖੇਡ।" "ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਇਹ ਪਹਾੜ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਂਗ ਤੇ ਇਹ ਨਦੀ ਸਰਯੂ ਵਾਂਗ ਸੋਚਿਆ ਕਰ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕ ਸੋਚਦੇ ਹਨ।" "ਧਰਮਾਤਮਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੀ ਮੇਰੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਤੂੰ ਵੀ, ਵੈਦੇਹੀ, ਸਾਥੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈਂ; ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦੇ ਹੋ।" "ਤਿੰਨ ਵੇਲੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਮਧੂ, ਜੜਾਂ ਤੇ ਫਲ ਖਾ ਕੇ, ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੈ, ਨਾ ਰਾਜ ਦੀ, ਜਦ ਤੱਕ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਹਾਂ।