ਚਿਤਰਕੂਟ ਪਹਾੜ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼, ਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਰੌਸ਼ਨ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਚੋਟੀਆਂ ਚਾਂਦੀ ਵਰਗੀਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ, ਕੁਝ ਤਾਜ਼ੇ ਲਹੂ ਵਾਂਗ ਲਾਲ, ਹੋਰ ਪੀਲੀਆਂ ਜਾਂ ਗੂੜ੍ਹੀ ਲਾਲ, ਤੇ ਕਈ ਕੀਮਤੀ ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਕਈ ਹਿੱਸੇ ਫੁੱਲਾਂ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਜਾਂ ਕੇਤਕਾ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਰਗੇ ਚਮਕਦੇ, ਤੇ ਕਈ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਖਣਿਜਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਹ ਪਹਾੜ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹਿਰਣਾਂ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ, ਸ਼ੇਰਾਂ, ਰੀਛਾਂ ਅਤੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਜੀਵ ਵੱਸਦੇ ਸਨ, ਤੇ ਚਿੜੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਇਸ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸੋਹਣਾ ਬਣਾਉਂਦੇ। ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਅੰਬ, ਜੰਬੂ, ਅਸਣ, ਲੋਧਰਾ, ਪ੍ਰਿਆਲਾ, ਕਠਲ, ਧਵਾ, ਅੰਕੋਲਾ, ਭਵ੍ਯਤਿਨੀਸ਼ਾ, ਬਿਲਵਾ, ਟਿੰਡੂਕ ਤੇ ਬਾਂਸ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਲਹਿਰਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕਾਸ਼ਮਰ, ਅਰਿਸ਼ਟ, ਵਰੁਣ, ਮਧੂਕ, ਤਿਲਕ, ਬਦਰੀ, ਆਮਲਕ, ਨੀਪ, ਵੇਤ੍ਰ, ਧਨਵਨ ਤੇ ਬੀਜਕ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਵੀ ਖੜੇ ਸਨ। ਇਹ ਦਰੱਖਤ ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦੇ ਹੋਏ, ਠੰਢੀ ਛਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ, ਪਹਾੜ ਦੀ ਸੋਭਾ ਨੂੰ ਵਧਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਢਲਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਅਦਭੁਤ ਤੇ ਅਚੰਭਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਿੰਨਰ ਜੋੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਰਹਿ ਰਹੇ ਸਨ। ਦਰੱਖਤਾਂ ਉੱਤੇ ਤਲਵਾਰਾਂ ਲਟਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਤੇ ਸੋਹਣੇ ਵਸਤ੍ਰ ਵੀ ਸਨ—ਇਹ ਵਿਦਿਆਧਰ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਖੇਡਣ ਦੇ ਥਾਂ ਸਨ। ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਝਰਨੇ, ਚਸ਼ਮੇ ਤੇ ਨਦੀਆਂ ਵਗ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਹਾੜ ਐਵੇਂ ਲੱਗਦਾ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਹਾਨ ਹਾਥੀ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਸੁਗੰਧਿਤ ਰਸ ਛੱਡ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਪਹਾੜੀ ਹਵਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੀ, ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰ ਦਿੰਦੀ—ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਨਾ ਹੋਵੇ? ਰਾਮ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਜੇ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਕਈ ਪਤਝੜ ਬੀਤਾਵਾਂ, ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਖਾਏਗਾ।" ਇਹ ਪਹਾੜ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲ-ਫਲ ਬਹੁਤ ਹਨ, ਤੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਚਿੜੀਆਂ ਵੱਸਦੀਆਂ, ਆਪਣੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚੋਟੀਆਂ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। "ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਾਸ਼ੀ ਜੀਵਨ ਰਾਹੀਂ ਮੈਨੂੰ ਦੋ ਵੱਡੇ ਫਲ ਮਿਲੇ ਹਨ—ਪਿਤਾ ਦਾ ਹੁਕਮ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ।" "ਵੈਦੇਹੀ, ਕੀ ਤੂੰ ਵੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਚਿਤਰਕੂਟ ਉੱਤੇ, ਇਹ ਨਾਨਾ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਨ, ਬੋਲ ਤੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਸਯਮ ਰੱਖ ਕੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈਂ?" ਰਾਮ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਪੁਰਾਣੇ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਇਸੇ ਤਿਆਗ ਨੂੰ ਅਮਰਤਾ ਦਾਖਲ ਮੰਨਿਆ ਹੈ—ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਤਮਕ ਲਾਭ ਲਈ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਚੌੜੀਆਂ ਚਟਾਨਾਂ ਹਰੇਕ ਪਾਸੇ ਨੀਲੇ, ਪੀਲੇ, ਚਿੱਟੇ, ਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ। ਰਾਤ ਵਕਤ, ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਆਪਣੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਅੱਗ ਦੀ ਲਪਟ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀਆਂ। ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਘਰਾਂ ਵਾਂਗ, ਕਈ ਬਾਗਾਂ ਵਾਂਗ, ਤੇ ਕਈ ਥਾਂ ਏਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਹੀ ਪੱਥਰ ਤੋਂ ਬਣੀਆਂ ਹੋਣ। ਚਿਤਰਕੂਟ ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਉਭਰ ਆਇਆ ਹੋਵੇ, ਇਸ ਦੀ ਚੋਟੀ ਹਰ ਪਾਸੇ, ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਮੰਗਲਮਈ ਲੱਗਦੀ। "ਵੇਖ, ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਦੇ ਮੰਜੇ ਕੁਸ਼ਠ, ਪੁੰਨਾਗ, ਅਸ਼ੋਕ ਤੇ ਭੂਰਜ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ।" "ਵੇਖ, ਸੋਹਣੀਏ, ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਵਲੋਂ ਮਲ ਕੇ ਸੁੱਟੀਆਂ ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ, ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫਲ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਵਿਖੇ ਪਏ ਹਨ।" "ਇਹ ਚਿਤਰਕੂਟ ਪਹਾੜ, ਜੜਾਂ, ਫਲਾਂ ਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਇੱਥੋਂ ਉੱਤਰ ਦੇ ਕੁਰੂ ਦੇ ਦੇਵ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕਮਲ-ਭਰੇ ਸਰੀਵਰਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੀਆ ਹੈ।" "ਸੀਤੇ, ਮੈਂ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਰਹਾਂਗਾ, ਉੱਚਤ ਆਚਰਨ ਤੇ ਉੱਚਤ ਸਯਮ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਅਨੰਦ ਲਵਾਂਗਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਚੌਂਨਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰਾਮਾਯਣ, ਜੋ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੇ ਰਚਿਆ, ਇੱਥੇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰੇ ਹੋਏ, ਕੋਸਲ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਮੈਥਿਲੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਸੋਹਣੀ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਵਿਖਾਈ, ਜਿਸਦਾ ਪਾਣੀ ਬਹੁਤ ਸੁਚੱਜਾ ਸੀ। ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰ ਰਾਮ ਨੇ ਵਿਦੇਹ ਰਾਜ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ, ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਚੰਨ ਵਰਗਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਇਹ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਦੇਖੋ, ਕਿੰਨੀ ਸੁੰਦਰ ਹੈ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੇਤਲੇ ਟਾਪੂਆਂ ਨਾਲ, ਜਿਥੇ ਹੰਸ ਤੇ ਬਗਲੇ ਵੱਸਦੇ, ਤੇ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ।" "ਵੇਖੋ, ਇਹ ਹਰੇਕ ਪਾਸੇ ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਕਮਲ-ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਸੋਭਾ ਹੋਵੇ।" "ਇਸ ਨਦੀ ਦੇ ਘਾਟਾਂ ਉੱਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਹਿਰਣਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਰੇਤ ਨੂੰ ਗੰਦਲਾ ਕਰਦੇ, ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਨਦੀ ਹੋਰ ਵੀ ਮਨਮੋਹਣੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।" "ਸਹੀ ਸਮੇਂ, ਜਟਾਧਾਰੀ, ਮ੍ਰਿਗਚਰਮਾ ਤੇ ਛਾਲਾਂ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।" "ਇਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਆਪਣੇ ਵ੍ਰਤਾਂ ਵਿਚ ਡਿੱਠ, ਹੱਥ ਉੱਪਰ ਕਰਕੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।" "ਵੇਖੋ, ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿੱਲ ਰਹੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਨੱਚ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ, ਤੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੇ ਪੱਤੇ ਤੇ ਫੁੱਲ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਰਹੇ ਹਨ।" "ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਕਦੇ ਗਹਣਿਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਾਂਗ, ਕਦੇ ਰੇਤਲੇ ਕਿਨਾਰੇ ਨਾਲ, ਤੇ ਕਦੇ ਸਿਧਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਦਿਖਦੀ ਹੈ।" "ਹਵਾ ਨਾਲ ਉਡੇ ਹੋਏ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਵੇਖੋ, ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਤੈਰਦੇ ਹੋਏ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵ ਵੀ।" "ਮੰਗਲਮਈਏ, ਉਹ ਦੋ-ਜਨਮਾਂ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 'ਰਥਾਂਗ-ਉਚਾਰਕ' ਆਖਦੇ ਹਨ, ਮਿੱਠੇ ਭਜਨ ਗਾ ਕੇ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਹਨ।" "ਚਿਤਰਕੂਟ ਤੇ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦਾ ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼, ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਅਯੋਧਿਆ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।" "ਆਓ, ਅਸੀਂ ਦੋਵੇਂ, ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਹਿਰਾਉਂਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰੀਏ, ਜਿਥੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜੀਵਾਂ ਨੇ austerity, self-restraint ਤੇ tranquility ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕੀਤਾ ਹੈ।" "ਸੀਤੇ, ਮਿੱਤਰ ਵਾਂਗ, ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰ, ਤੇ ਕਮਲ ਤੇ ਨੀਲੋਫਰਾਂ ਨੂੰ ਡੁੱਬਾ ਦੇ।" "ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਹ ਪਹਾੜ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਂਗ, ਤੇ ਇਹ ਨਦੀ ਸਰੀਯੂ ਵਾਂਗ ਮੰਨ, ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ।" "ਧਰਮਾਤਮਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੀ ਮੇਰੇ ਹੁਕਮ ਤੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਤੂੰ ਵੀ, ਵੈਦੇਹੀ, ਮੇਰੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੀ ਹੈਂ—ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਮੇਰੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੋ।