ਚਿੱਤਰਕੂਟ ਪਹਾੜ 'ਤੇ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਵਿਅਤੀਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਿਸ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਟਿੱਲਿਆਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਰਾਮ ਜੀ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਣ ਵਾਲੀ, ਪ੍ਰੀਤਮ ਵੈਦੇਹੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਉਥੇ ਰਹੇ। ਫਿਰ ਦਸ਼ਰਥ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਉਹ ਅਦਭੁਤ ਚਿੱਤਰਕੂਟ ਪਹਾੜ ਦਿਖਾਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸ਼ਚੀ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਨਗਰ ਦਿਖਾਇਆ ਹੋਵੇ। ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਸੁਮੁਖੀ, ਰਾਜਯਾ ਦੀ ਹਾਨੀ ਜਾਂ ਮਿੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜਾ ਮੇਰੇ ਮਨ ਨੂੰ ਕੋਈ ਚੋਟ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ, ਜਦ ਮੈਂ ਇਹ ਸੁੰਦਰ ਪਹਾੜ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ। ਵੇਖੋ, ਇਹ ਪਹਾੜ ਕਿੰਨਾ ਸੋਹਣਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਅਨੇਕਾਂ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਟੋਲੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸਦੇ ਚੋਟੀ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਛੁਹ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਖਣਿਜਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਚੋਟੀਆਂ ਚਾਂਦੀ ਵਰਗੀਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਕੁਝ ਤਾਜ਼ਾ ਲਹੂ ਵਰਗੀਆਂ, ਕੁਝ ਪੀਲੀਆਂ ਜਾਂ ਗੁਲਾਬੀ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਕੀਮਤੀ ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਦਿਵ੍ਯ ਲੱਗਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਪਹਾੜ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਫੁੱਲਾਂ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਜਾਂ ਕੇਤਕਾ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਅੱਗ ਵਰਗਾ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ, ਸਾਰੇ ਖੇਤਰ ਖਣਿਜਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ। ਇਹ ਪਹਾੜ ਹਿਰਣਾਂ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ, ਬਾਘਾਂ, ਰੀਛਾਂ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਜੀਵ ਵੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਟੋਲੀਆਂ ਚਾਰ ਚੁਫੇਰੇ ਉੱਡਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਆਮ, ਜੰਬੂ, ਅਸਨ, ਲੋਧਰ, ਪ੍ਰਿਯਾਲ, ਕਠਲ, ਧਵਾ, ਅੰਕੋਲਾ, ਭਵ੍ਯਤਿਨੀਸ਼, ਬਿਲਵਾ, ਟਿੰਡੂਕ ਅਤੇ ਬਾਂਸ ਦੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਹਨ। ਨਾਲ ਹੀ ਕਾਸ਼ਮਰ, ਅਰਿਸ਼ਟ, ਵਰੁਣ, ਮਧੂਕ, ਤਿਲਕ, ਬੈਰੀ, ਆਂਵਲਾ, ਨੀਪ, ਵੇਤ੍ਰ, ਧਨਵਨ ਅਤੇ ਬੀਜਕ ਦੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਵੀ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦੇ ਹੋਏ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਦੀ ਢਿੱਲੀ ਛਾਂ ਵਾਲਾ ਇਹ ਪਹਾੜ ਸੋਹਣਾਪਣ ਵਿੱਚ ਖਿਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਸੋਹਣੀਆਂ ਢਲਾਨਾਂ 'ਤੇ, ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਕਿੰਨੇ ਅਦਭੁਤ ਤੇ ਭੈਣਕ ਕਿੰਨਰ ਜੋੜੇ-ਜੋੜੇ ਬੈਠੇ ਆਨੰਦ ਮਾਣ ਰਹੇ ਹਨ। ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ 'ਤੇ ਤਲਵਾਰਾਂ ਲਟਕ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਵਧੀਆ ਵਸਤ੍ਰ ਵੀ, ਜਿਹੜੇ ਵਿਦ੍ਯਾਧਰੀਆਂ ਦੇ ਖੇਡਣ ਵਾਲੇ ਮੈਦਾਨ ਹਨ। ਝਰਨਿਆਂ, ਚਸ਼ਮਿਆਂ ਤੇ ਨਦੀਆਂ ਨਾਲ ਇਹ ਪਹਾੜ ਐਸਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਸੁਗੰਧਤ ਮਦ ਛੱਡਦਾ ਹੋਇਆ ਹਾਥੀ ਹੋਵੇ। ਪਹਾੜੀ ਹਵਾ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਕੌਣ ਇਸ ਤੋ ਖੁਸ਼ ਨਾ ਹੋਵੇਗਾ? ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਜੇ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਕਈ ਸਾਲ ਰਹਾਂ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਮੈਨੂੰ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ, ਫੁੱਲਾਂ-ਫਲਾਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਹੈ, ਅਨੇਕਾਂ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚੋਟੀਆਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।” ਫਿਰ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, “ਇਸ ਵਨ-ਵਾਸ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਦੋ ਫਲ ਮਿਲੇ ਹਨ—ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਪੂਰੀ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ। ਵੈਦੇਹੀ, ਕੀ ਤੂੰ ਵੀ ਇੱਥੇ ਚਿੱਤਰਕੂਟ ਉੱਤੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ, ਇਹ ਬਹੁ-ਰੰਗੀ ਜੀਵ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਨ, ਬੋਲ ਤੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਸਯਮ ਰੱਖ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈਂ?” ਉਸ ਸਮੇਂ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਅਮਰਤਾ ਇਹੀ ਹੈ: ਮੇਰੇ ਪੂਰਵਜ ਆਤਮਿਕ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਵਨ-ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਚੌੜੀਆਂ ਚੱਟਾਨਾਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਨੀਲੇ, ਪੀਲੇ, ਚਿੱਟੇ ਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਰਾਤ ਨੂੰ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤੇ ਜੜੀਆਂ ਬੂਟੀਆਂ ਆਪਣੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦੀ ਲੌ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਪਹਾੜ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਘਰਾਂ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਬਾਗਾਂ ਵਾਂਗ, ਤੇ ਕੁਝ ਇੱਕ ਪੱਥਰ ਦੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਤਰਕੂਟ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਨਿਕਲ ਆਇਆ ਹੋਵੇ; ਇਸਦੀ ਚੋਟੀ ਹਰ ਪਾਸੇ, ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਮੰਗਲਮਈ ਦਿਸ ਰਹੀ ਹੈ। ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਦਿਖਾਇਆ, “ਵੇਖ, ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਦੇ ਸੌਣ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ ਕੁਸ਼ਟ, ਪੁੰਨਾਗ, ਅਸ਼ੋਕ ਤੇ ਭੂਰਜ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਮਲ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਵੇਖੋ, ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ, ਜੋ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਨੇ ਪਾ ਕੇ ਕੁਚਲ ਦਿੱਤੀਆਂ ਤੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫਲ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਵਿਖਰੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਚਿੱਤਰਕੂਟ ਪਹਾੜ, ਜੜ੍ਹਾਂ, ਫਲਾਂ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਉੱਤਰੀ ਕੁਰੂ ਦੇ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਸਰੋਵਰਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੀਆ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਵਾਸਥੀ ਹੈ। ਹੇ ਸੁੰਦਰਿ, ਮੈਂ ਇਹ ਸਮਾਂ ਤੇਰੇ, ਸੀਤਾ, ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਬਿਤਾਵਾਂਗਾ, ਉੱਚਤ ਆਚਰਨ ਅਤੇ ਉੱਚਤ ਸਯਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਆਨੰਦ ਮਾਣਾਂਗਾ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚੌਰਾਨਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਅੰਤ ਆਇਆ। ਫਿਰ, ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰ ਕੇ, ਕੋਸਲ ਦੇ ਨਾਥ ਰਾਮ ਨੇ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਮੰਡਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਦਿਖਾਈ, ਜਿਸਦਾ ਪਾਣੀ ਬਿਲਕੁਲ ਸੁੱਚਾ ਸੀ। ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰ ਰਾਮ ਨੇ, ਚੰਦਰਮਾ ਵਾਂਗ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀ ਵਿਦੇਹ ਰਾਜਾ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ, “ਵੇਖੋ, ਇਹ ਮੰਡਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਕਿੰਨੀ ਮੋਹਕ ਹੈ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੇਤਲੇ ਟਾਪੂਆਂ ਨਾਲ, ਹੰਸਾਂ ਅਤੇ ਸਾਰਸਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਤੇ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ। ਇਸ ਦੇ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਹਨ, ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਕਮਲ-ਪੁਸ਼ਪਾਂ ਵਾਲੇ ਸਰੋਵਰ ਵਾਂਗ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਹਿਰਣਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨੇ ਪਾਣੀ ਗੰਦਾ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਥਾਂ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਮਨ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਹੀ ਸਮੇਂ, ਜਟਾਧਾਰੀ, ਮ੍ਰਿਗਚਰਮਾ ਅਤੇ ਛਾਲਾਂ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀ ਇਸ ਮੰਡਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਪ੍ਰਿਯੇ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ, ਆਪਣੇ ਵ੍ਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ, ਹੱਥ ਉੱਪਰ ਕਰਕੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵੇਖੋ, ਹਵਾ ਨਾਲ ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਹਿੱਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ ਨੱਚ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲ ਤੇ ਪੱਤੇ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਰਹੇ ਹਨ। ਮੰਡਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਕਦੇ ਮੋਤੀ ਦੀ ਲੜੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੀ ਹੈ, ਕਦੇ ਰੇਤਲੇ ਕੰਢਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਤੇ ਕਦੇ ਕਈ ਸਿੱਧਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਹਵਾ ਨਾਲ ਵਿਖਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਤੈਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਹੇ ਮੰਗਲਮਈ, ਉਹ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਥਾਂਗ-ਉਚਾਰਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀਆਂ ਬਹੁਤ ਮਿੱਠੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਸੋਹਣੇ ਭਜਨ ਗਾ ਰਹੇ ਹਨ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਚਿੱਤਰਕੂਟ ਅਤੇ ਮੰਡਾਕਿਨੀ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਸੋਭਾ ਵਿਖਾਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲੀ।