ਭਾਰਤ ਨੇ ਸਭ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, “ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਹੋ, ਕੋਈ ਵੀ ਅੱਗੇ ਨਾ ਜਾਵੇ। ਮੈਂ ਸਿਰਫ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਦਰਨੀਯ ਗੁਰੂ ਦੇ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਾਂਗਾ।” ਭਾਰਤ ਦੇ ਹੁਕਮ ਮੰਨ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਹਰ ਪਾਸੇ ਖੜੇ ਰਹਿ ਗਏ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਉਥੇ ਟਿਕੀ ਰਹੀ ਜਿੱਥੋਂ ਧੂੰਆਂ ਉਠ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਭਾਰੀ ਫੌਜ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਨੇ ਉਥੇ ਰੋਕੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਹ ਧੂੰਏ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਾ ਕਿ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਰਾਮ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਨਜ਼ਦੀਕ ਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਤਿਰਾਨਵੇਂ ਸਰਗ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ। ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਪਹਾੜ, ਜੋ ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਟਿਲ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਰਾਮ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਰਹੇ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ। ਰਾਮ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦਿਖਾਈ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸ਼ਚੀ ਨੂੰ ਦੇਵ ਲੋਕ ਵਿਖਾਵੇ। ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਸੁਭਾਵਕੁਮਾਰੀ, ਰਾਜ ਗੁਆਉਣ ਜਾਂ ਦੋਸਤਾਂ ਤੋਂ ਵਿੱਛੋੜਾ ਮੇਰੇ ਮਨ ਨੂੰ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਇਹ ਸੋਹਣਾ ਪਹਾੜ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ। ਵੇਖੋ, ਇਹ ਪਹਾੜ ਕਿੰਨੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਸ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਛੂਹ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਖਣਿਜਾਂ ਨਾਲ ਰੰਗੀਨ ਹਨ। ਕੁਝ ਚੋਟੀਆਂ ਚਾਂਦੀ ਵਰਗੀਆਂ, ਕੁਝ ਤਾਜ਼ਾ ਲਹੂ ਵਰਗੀਆਂ, ਕੁਝ ਪੀਲੀਆਂ ਜਾਂ ਲਾਲ ਹਨ, ਤੇ ਹੋਰ ਕੀਮਤੀ ਪੱਥਰਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ।” “ਇਸ ਪਹਾੜ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਫੁੱਲਾਂ, ਧੁੱਪ ਜਾਂ ਕੇਤਕਾ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਅੱਗ ਦੀ ਲੋਅ ਵਾਂਗ ਦਿਖਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਖੇਤਰ ਖਣਿਜਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਪਹਾੜ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹਰਣਾਂ, ਜਾਨਵਰਾਂ, ਬਾਘਾਂ, ਰਿੱਛਾਂ, ਤੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਜੀਵ ਵੱਸਦੇ ਹਨ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਚਮਕਦੇ ਹਨ।” “ਇਥੇ ਅੰਬ, ਜਾਮੁਨ, ਅਸਨ, ਲੋਧਰ, ਪ੍ਰਿਆਲ, ਕਠਲ, ਧਾਵਾ, ਅੰਕੋਲਾ, ਭਵਯਤਿਨੀਸ਼, ਬੈਲ, ਟਿੰਡ, ਅਤੇ ਬਾਂਸ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਕਾਸਮਰ, ਅਰਿਸ਼ਟ, ਵਰੁਣ, ਮਧੂਕ, ਤਿਲਕ, ਬੇਰੀ, ਆਂਵਲਾ, ਨੀਪ, ਵੇਤ੍ਰ, ਧਨਵਨ ਅਤੇ ਬੀਜਕ ਵੀ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨਾਲ, ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦੇ ਹੋਏ, ਠੰਢੀ ਛਾਂ ਨਾਲ, ਇਹ ਪਹਾੜ ਸੋਹਣਾਪਣ ਵਿੱਚ ਵਧ ਗਿਆ ਹੈ।” “ਇਸ ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਢਲਾਨਾਂ ਉੱਤੇ, ਦੇਖੋ, ਸੋਹਣੀਆਂ ਤੇ ਅਦਭੁਤ ਕਿਨਰ ਜੋੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖਿੜਦੇ ਹਨ। ਦਰੱਖਤਾਂ ਤੋਂ ਤਲਵਾਰਾਂ ਲਟਕ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਸੋਹਣੇ ਵਸਤ੍ਰ ਵੀ, ਇਹ ਵਿਦਿਆਧਰ ਨਾਰੀਆਂ ਦੇ ਖੇਡਣ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਝਰਨੇ, ਚਸ਼ਮੇ ਤੇ ਨਦੀਆਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਵਹ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਇਹ ਪਹਾੜ ਮਹਾਕਾਇ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਸੁਗੰਧੀ ਵਾਲਾ ਰਸ ਨਿਕਲ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ।” “ਪਹਾੜੀ ਹਵਾ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਕੌਣ ਇਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਨਾ ਹੋਵੇ? ਜੇ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਕਈ ਪਤਝੜ ਤੱਕ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਰਹਾਂ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਮੈਨੂੰ ਗ੍ਰਸ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਆਕਰਸ਼ਕ ਪਹਾੜ, ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚੋਟੀਆਂ ਨਾਲ, ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰਾ ਹੈ।” “ਇਸ ਜੰਗਲ-ਵਾਸ ਨਾਲ, ਮੈਨੂੰ ਦੋ ਫਲ ਮਿਲੇ ਹਨ—ਮੈਂ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ। ਹੇ ਵੈਦੇਹੀ, ਕੀ ਤੂੰ ਵੀ ਇੱਥੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਉੱਤੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਨ, ਬੋਲ ਤੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਸਯਮ ਰੱਖ ਕੇ, ਖੁਸ਼ ਹੈਂ?” “ਪੁਰਾਣੇ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹੀ ਅਮਰਤਾ ਹੈ—ਮੇਰੇ ਪੂਰਵਜ ਆਤਮਿਕ ਲਾਭ ਲਈ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਚਟਾਨਾਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਨੀਲੇ, ਪੀਲੇ, ਚਿੱਟੇ ਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਰਾਤ ਨੂੰ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਆਪਣੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲੋਆਂ ਹੋਣ।” “ਇਸ ਪਹਾੜ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਘਰਾਂ ਵਾਂਗ, ਕੁਝ ਬਾਗਾਂ ਵਾਂਗ, ਤੇ ਕੁਝ ਇੱਕ ਹੀ ਪੱਥਰ ਦੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਇਸ ਦੀ ਚੋਟੀ ਹਰ ਪਾਸੇ ਦਿਸ ਰਹੀ ਹੈ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਮੰਗਲਮਈ। ਵੇਖੋ, ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਦੇ ਵਿਛੋਣੇ ਕੁਸ਼ਠ, ਪੁੰਨਾਗ, ਅਸ਼ੋਕ ਤੇ ਭੂਰਜ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਹਨ ਤੇ ਕਮਲ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਵੇਖੋ, ਹੇ ਸੋਹਣੀ, ਕਮਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ, ਜੋ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਨੇ ਮਲ ਕੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫਲ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਪਏ ਹਨ।” “ਇਹ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਪਹਾੜ, ਜੜਾਂ, ਫਲਾਂ ਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਇੱਥੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵਾਸ-ਸਥਾਨ, ਉੱਤਰੀ ਕੁਰੁ ਦੇ ਕਮਲ-ਸਰੋਵਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਹੇ ਸੋਹਣੀ, ਮੈਂ ਇਹ ਸਮਾਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ, ਸੀਤਾ, ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਬਿਤਾਵਾਂਗਾ, ਧਰਮ ਦੇ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ, ਉੱਚਤ ਸਯਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਚੌਂਵੇਂ ਸਰਗ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ, ਰਾਮ, ਕੋਸਲ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰੇ ਤੇ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂਂ ਸੋਹਣੀ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਵਿਖਾਈ, ਜਿਸ ਦਾ ਜਲ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਸੀ। ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰ ਰਾਮ ਨੇ, ਸੋਹਣੇ ਚੰਦਰਮਾਂ ਵਰਗੇ ਮੁੱਖ ਵਾਲੀ ਵਿਦੇਹ ਨੰਦਨੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਵੇਖੋ, ਇਹ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਕਿੰਨੀ ਸੋਹਣੀ ਹੈ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੇਤਲੇ ਟਾਪੂਆਂ ਨਾਲ, ਹੰਸਾਂ ਤੇ ਬਗਲਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ।” “ਦੇਖੋ, ਨਦੀ ਹਰ ਪਾਸੇ ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਵਾਲੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਇਹ ਕਿਸੇ ਮਹਾਰਾਜ ਦੇ ਕਮਲ-ਸਰੋਵਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਪਾਣੀ ਪੀ ਕੇ ਪਾਣੀ ਗੰਦਲਾ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਥਾਵਾਂ ਮੈਨੂੰ ਬੜਾ ਸੁਖ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।” “ਸਹੀ ਸਮੇਂ, ਜਟਾਧਾਰੀ, ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ ਤੇ ਛਾਲਾਂ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਪਿਆਰੀ, ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨੇਤਰ ਵਾਲੀ, ਇਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਆਪਣੇ ਵਚਨਾਂ ਦੇ ਪੱਕੇ ਹਨ, ਹੱਥ ਉੱਪਰ ਕਰ ਕੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵੇਖੋ, ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਹਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਪਹਾੜ ਨੱਚਦਾ ਜਿਹਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦਰੱਖਤ ਆਪਣੇ ਪੱਤੇ ਤੇ ਫੁੱਲ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਰਹੇ ਹਨ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਅਤੇ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦੀ ਸੋਭਾ ਵਿਖਾਈ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਵਾਸ ਦਾ ਸੁਖ ਸਾਂਝਾ ਕੀਤਾ।