ਜਦੋਂ ਸਭ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਭਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਤਾਂ ਭਾਰਤ, ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਦਲਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਪੂਰੀ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਹੋ, ਕੋਈ ਵੀ ਅੱਗੇ ਨਾ ਵਧੇ। ਮੈਂ ਸਿਰਫ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਦਰਨੀਯ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਜਾਵਾਂਗਾ।” ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਾਰੀ ਸੈਨਾ ਹਰੇਕ ਪਾਸੇ ਖੜੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਭਾਰਤ ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰ ਉਸ ਪਾਸੇ ਟਿਕਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਜਿਥੇ ਧੂੰਆਂ ਉਠ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਸੈਨਾ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਲੋਂ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਾਲੇ ਧੂੰਏਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਰਹੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਭ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਰਾਮ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਨੇੜੇ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਤਿਰਾਨਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਚਿਤਰਕੂਟ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ, ਜੋ ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੀਤਿ ਪਿਆਰਾ ਸੀ, ਰਾਮ ਜੀ ਕਾਫੀ ਸਮੇਂ ਰਹਿ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਸੀਤਾ (ਵੈਦੇਹੀ) ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਣ ਵਾਲਾ, ਉਥੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਫਿਰ ਦਸ਼ਰਥ ਨੰਦਨ ਰਾਮ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਚਿਤਰਕੂਟ ਦਾ ਅਦਭੁੱਤ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦ੍ਰ ਜੀ ਸ਼ਚੀ ਨੂੰ ਦੇਵਲੋਕ ਵਿਖਾ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਹੇ ਸੁਮਧੁਰ ਭਾਸਣ ਵਾਲੀ, ਰਾਜ ਗੁਆਉਣ ਜਾਂ ਮਿੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਜਾਣ ਦਾ ਦੁੱਖ ਮੇਰੇ ਮਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦਾ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਇਹ ਸੁੰਦਰ ਪਹਾੜ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ। ਵੇਖੋ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ, ਜਿੱਥੇ ਅਨੇਕਾਂ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਭੀੜ ਹੈ, ਉੱਚੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਛੂਹ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਵਿਅੰਜਨ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਚੋਟੀਆਂ ਚਾਂਦੀ ਵਰਗੀਆਂ, ਕੁਝ ਤਾਜ਼ਾ ਲਹੂ ਵਰਗੀਆਂ, ਕੁਝ ਪੀਲੀਆਂ ਜਾਂ ਲਾਲ, ਤੇ ਕੁਝ ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਫੁੱਲਾਂ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਜਾਂ ਕੇਤਕੀ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਰਗੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਅੱਗ ਦੀ ਲੋਅ ਵਰਗੇ ਚਮਕਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਪਹਾੜ ਦੇ ਭਾਗ ਖਨਿਜਾਂ ਨਾਲ ਸੋਹਣੇ ਬਣੇ ਹਨ। ਇਹ ਪਹਾੜ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹਿਰਣਾਂ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ, ਬਾਘਾਂ, ਰੀਛਾਂ ਅਤੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਟੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਆਮ, ਜਾਮੁਨ, ਅਸਣ, ਲੋਧਰ, ਪ੍ਰਿਯਾਲ, ਕਠਲ, ਧਵਾ, ਅੰਕੋਲਾ, ਭਵਯਤਿਨੀਸ਼, ਬੈਲ, ਤਿੰਡੂਕ ਅਤੇ ਬਾਂਸ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕਾਸਮਰੀ, ਅਰਿਸ਼ਟ, ਵਰੁਣ, ਮਧੂਕ, ਤਿਲਕ, ਬੇਰੀ, ਆਂਵਲਾ, ਨੀਪ, ਵੈਤ੍ਰ, ਧਨਵਨ ਅਤੇ ਬੀਜਕ ਆਦਿ ਦਰੱਖਤ ਵੀ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨਾਲ, ਸੁਹਾਵਣੀ ਛਾਂ ਨਾਲ, ਇਹ ਪਹਾੜ ਸੋਹਣੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਢਲਾਨਾਂ ਉੱਤੇ, ਹੇ ਸੁਖਦਾਈ, ਵੇਖੋ ਇਹ ਅਚੰਭਤ ਤੇ ਭੈਭੀਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਿੰਨਰ ਜੋੜੇ, ਜੋ ਇਕੱਠੇ ਖੇਡ ਰਹੇ ਹਨ। ਦਰੱਖਤਾਂ ਤੋਂ ਤਲਵਾਰਾਂ ਲਟਕ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸੋਹਣੇ ਵਸਤ੍ਰ ਵੀ, ਇਹ ਵਿਦਿਆਧਰ ਨਾਰੀਆਂ ਦੇ ਖੇਡਣ ਵਾਲੇ ਥਾਂ ਹਨ। ਝਰਨਿਆਂ, ਚਸ਼ਮਿਆਂ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਨਾਲ ਇਹ ਪਹਾੜ ਐਸਾ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗਜਰਾਜ ਆਪਣੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੋਵੇ। ਪਹਾੜ ਦੀ ਹਵਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਸੇ ਦਾ ਮਨ ਖ਼ੁਸ਼ ਨਾ ਹੋਵੇ? ਜੇ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਕਈ ਬਸੰਤ ਤੱਕ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਰਹਾਂ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਦੁੱਖ ਮੈਨੂੰ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਸੁੰਦਰ ਪਹਾੜ, ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚੋਟੀਆਂ ਨਾਲ, ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਦੋ ਫਲ ਮਿਲੇ ਹਨ: ਮੈਂ ਪਿਤਾ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ। ਹੇ ਵੈਦੇਹੀ, ਕੀ ਤੂੰ ਵੀ ਇੱਥੇ ਚਿਤਰਕੂਟ ਤੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ, ਇਹ ਅਨੇਕ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਨ, ਬੋਲ ਅਤੇ ਕਰਮ ਰਾਹੀਂ ਸੰਯਮੀ ਰਹਿ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈਂ? ਪੁਰਾਣੇ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਇਹੀ ਅਮਰ ਮੰਨਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੇ ਪੂਰਵਜ ਆਤਮਿਕ ਲਾਭ ਲਈ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਚੌੜੀਆਂ ਚਟਟਾਨਾਂ ਚਹੁੰ ਪਾਸੇ ਨੀਲੀ, ਪੀਲੀ, ਚਿੱਟੀ ਤੇ ਲਾਲ ਰੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਆਪਣੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ, ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਨ ਦੀਆਂ ਲੌਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਘਰਾਂ ਵਰਗੇ, ਕੁਝ ਬਾਗਾਂ ਵਰਗੇ ਅਤੇ ਕੁਝ, ਹੇ ਸੁੰਦਰਿ, ਇੱਕ ਪੱਥਰ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹੋਏ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਚਿਤਰਕੂਟ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਨਿਕਲ ਆਇਆ ਹੋਵੇ, ਇਸ ਦੀ ਚੋਟੀ ਹਰ ਪਾਸੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਮੰਗਲਮਈ ਹੈ। ਵੇਖੋ, ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਦੇ ਸੌਣ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ ਕੁਸ਼ਠ, ਪੁੰਨਾਗ, ਅਸ਼ੋਕ ਤੇ ਭੂਰਜ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਵਿਛਾਏ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਹੇ ਸੁੰਦਰਿ, ਵੇਖੋ, ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪਹਿਨੀਆਂ ਤੇ ਰੌਂਦੀਆਂ ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ, ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫਲ ਜਿੱਥੇ-ਤਿੱਥੇ ਵਿਖੇ ਪਏ ਹਨ। ਇਹ ਚਿਤਰਕੂਟ ਪਹਾੜ, ਜੜਾਂ, ਫਲਾਂ ਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਉੱਤਰੀ ਕੁਰੂ ਦੇ ਕਮਲਾਂ ਵਾਲੇ ਸਰੋਵਰਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੀਆ ਹੈ ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਹਨ। ਹੇ ਸੁੰਦਰਿ, ਮੈਂ ਇਹ ਸਮਾਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ, ਸੀਤਾ, ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਇਥੇ ਗੁਜ਼ਾਰਾਂਗਾ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਚਲਦਿਆਂ, ਉੱਚਤ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਸੱਚੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਚੁਰਾਨਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਰਾਮ ਜੀ, ਕੋਸਲ ਦੇ ਨਾਥ, ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਥੱਲੇ ਉਤਰੇ ਅਤੇ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਵਿਖਾਈ, ਜਿਸਦਾ ਪਾਣੀ ਬਹੁਤ ਪਵਿੱਤਰ ਸੀ। ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰ ਰਾਮ, ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਰਗੀ ਸੋਹਣੀ ਮੂੰਹ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਵੇਖੋ, ਇਹ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੇਤਲੇ ਟਾਪੂਆਂ ਨਾਲ ਸੋਹਣੀ, ਹੰਸਾਂ ਤੇ ਬਗਲਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਤੇ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਵੇਖੋ, ਇਹ ਚੌਫੇਰੇ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਵਾਲੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੀ ਕਮਲਾਂ ਵਾਲੀ ਝੀਲ ਹੋਵੇ। ਹੁਣ, ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਹਿਰਣਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਪਾਣੀ ਪੀ ਕੇ ਪਾਣੀ ਗੰਦਲਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਥਾਂ ਮੈਨੂੰ ਬੜੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਥਿਕ ਸਮੇਂ ਤੇ, ਜਟਾਧਾਰੀ, ਮ੍ਰਿਗਚਰਮਾ ਤੇ ਛਾਲਾਂ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ, ਪਿਆਰੀ, ਇਸ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨੇਤ੍ਰ ਵਾਲੀ, ਇਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਆਪਣੇ ਵਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ, ਹੱਥ ਉੱਚੇ ਕਰਕੇ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਸੀਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਚਿਤਰਕੂਟ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਣ ਦਿੱਤਾ।