ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਉਹਦੀ ਫੌਜ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਪਹਾੜ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਜੇਕਰ ਉਹ ਦੋ ਬਬਰ-ਸ਼ੇਰ ਵਰਗੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਭਾਰਤ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਜੋ ਰਾਮਾ ਵਰਗੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੰਤ-ਮੁਨਿ ਹੋਣਗੇ। ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸਭ ਨੇ ਸੁਣੀ, ਜੋ ਸਭ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਆਈ, ਤਾਂ ਭਾਰਤ, ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਹੋ; ਕੋਈ ਵੀ ਅੱਗੇ ਨਾ ਜਾਵੇ। ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਦਰਨੀਅ ਅਧਿਆਪਕ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਜਾਵਾਂਗਾ।" ਭਾਰਤ ਦੀ ਆਗਿਆ 'ਤੇ ਸਭ ਜਿਥੇ-ਤਿਥੇ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ, ਤੇ ਭਾਰਤ ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰ ਉਸ ਪਾਸੇ ਟਿਕਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਧੂੰਆਂ ਉਠ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਵਲੋਂ ਫੌਜ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਤੇ, ਉਹ ਫੌਜ, ਜੋ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਦੀ ਧੂੰਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਰਹੀ ਸੀ, ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਰਾਮ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਦੀ ਆਸ ਹੋ ਗਈ। ਇਥੇ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਤਿਰਾਨਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਅੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਪਹਾੜ 'ਤੇ ਰਾਮ, ਜੋ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਵੱਸਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦ੍ਰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸ਼ਚੀ ਨੂੰ ਦੇਵ-ਨਗਰੀ ਵਿਖਾਉਂਦਾ ਹੋਵੇ। ਰਾਮ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਮੈਂ ਇਹ ਸੁੰਦਰ ਪਹਾੜ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਰਾਜ ਜਾਂ ਮਿਤਰਾਂ ਤੋਂ ਵਿੱਛੋੜਾ ਮੇਰੇ ਮਨ ਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।" "ਵੇਖੋ, ਇਹ ਪਹਾੜ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਸਦੇ ਚੋਟੀ ਆਸਮਾਨ ਨੂੰ ਛੂਹ ਰਹੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਖਣਿਜਾਂ ਨਾਲ ਰੰਗੀਤ ਹੈ। ਕੁਝ ਚੋਟੀਆਂ ਚਾਂਦੀ ਵਰਗੀਆਂ, ਕੁਝ ਤਾਜ਼ਾ ਲਹੂ ਵਰਗੀਆਂ, ਕੁਝ ਪੀਲੀਆਂ, ਕੁਝ ਲਾਲ, ਤੇ ਕੁਝ ਕੀਮਤੀ ਪਥਰਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਰੌਸ਼ਨ ਹਨ। ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਫੁੱਲਾਂ, ਰੋਸ਼ਨੀ ਜਾਂ ਕੇਟਕਾ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਅੱਗ ਦੀ ਜਿਹੀ ਚਮਕ ਹੈ।" "ਇਹ ਪਹਾੜ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹਿਰਣ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ, ਬਬਰ-ਸ਼ੇਰ, ਰੀਛ, ਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਮਾਂਗੋ, ਜੰਬੂ, ਆਸਨਾ, ਲੋਧਰਾ, ਪ੍ਰਿਆਲਾ, ਜੈਕਫਰੂਟ, ਧਵਾ, ਅੰਕੋਲਾ, ਭਵਯਤਿਨੀਸ਼ਾ, ਬਿਲਵਾ, ਟਿੰਡੂਕ ਅਤੇ ਬਾਂਸ ਦੇ ਰੁੱਖ ਇੱਥੇ ਹਨ। ਕਾਸਮਰੀ, ਅਰਿਸ਼ਟਾ, ਵਰੁਣਾ, ਮਧੂਕਾ, ਤਿਲਕਾ, ਬਦਰੀ, ਆਮਲਕਾ, ਨੀਪਾ, ਵੈਤਰਾ, ਧਨਵਨਾ ਅਤੇ ਬੀਜਕਾ ਦੇ ਰੁੱਖ ਵੀ ਹਨ।" "ਇਹ ਰੁੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਛਾਂਡ ਮਨਮੋਹਣੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਹਾੜ ਦੀ ਸੋਭਾ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਢਲਾਨਾਂ 'ਤੇ ਕਿਨਨਰ ਜੋੜਿਆਂ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਰੁੱਖਾਂ 'ਤੇ ਤਲਵਾਰਾਂ ਲਟਕ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਵਧੀਆ ਵਸਤ੍ਰ ਵੀ ਹਨ—ਇਹ ਵਿਦਿਆਧਰਾਵਾਂ ਦੀ ਖੇਡ-ਥਾਂ ਹੈ।" "ਇੱਥੇ ਝਰਨਿਆਂ, ਛੋਟੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਤੇ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਪਹਾੜ ਹਾਥੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਮਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਪਹਾੜੀ ਹਵਾ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਮਨ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ।" "ਜੇ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਕਈ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਤੇਰੇ ਨਾਲ, ਸੀਤੇ, ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਰਹਾਂ, ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ। ਇਹ ਸੁੰਦਰ ਪਹਾੜ, ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ, ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚੋਟੀਆਂ ਵਾਲਾ, ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।" "ਇਸ ਵਨ-ਵਾਸ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਦੋ ਫਲ ਮਿਲੇ ਹਨ: ਮੈਂ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ, ਤੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕੀਤਾ। ਵੈਦੇਹੀ, ਕੀ ਤੂੰ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ 'ਤੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੂਪ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਨ, ਬੋਲ ਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈ?" "ਪੁਰਾਣੇ ਰਾਜ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਇਹੀ ਅਮਰਤਾ ਦੱਸਿਆ ਸੀ: ਮੇਰੇ ਪੂਰਵਜ ਆਤਮਿਕ ਉਦੇਸ਼ ਲਈ ਮਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਨ-ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਸਨ।" "ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਚਟਾਨਾਂ, ਕਈ ਰੰਗਾਂ—ਨੀਲਾ, ਪੀਲਾ, ਚਿੱਟਾ, ਤੇ ਲਾਲ—ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਰਾਤ ਨੂੰ, ਪਹਾੜ 'ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜੜੀ-ਬੂਟੀਆਂ ਆਪਣੀ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦੀ ਲੋਅ।" "ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਘਰਾਂ ਵਰਗੀਆਂ, ਕੁਝ ਉਪਵਨ ਜਿਹੀਆਂ, ਤੇ ਕੁਝ, ਸੁੰਦਰ ਸੀਤੇ, ਇੱਕ ਪੱਥਰ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈਆਂ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ।" "ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਨਿਕਲ ਆਇਆ ਹੋਵੇ; ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਦੀ ਚੋਟੀ ਹਰ ਪਾਸੇ, ਹਰ ਦਿਸਾ ਵਿਚ, ਸ਼ੁਭ ਦਿਸਦੀ ਹੈ।" "ਇਸ ਪਹਾੜ 'ਤੇ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਦੇ ਵਿਛੋਲੇ ਪੱਤਿਆਂ—ਕੁਸ਼ਟਾ, ਪੁੰਨਾਗਾ, ਅਸ਼ੋਕਾ, ਭੂਰਜ—ਤੇ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਹਨ।" "ਵੇਖ, ਸੁੰਦਰ ਸੀਤੇ, ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਵਲੋਂ ਰੁੰਦੀਆਂ ਤੇ ਪਾਸੇ ਸੁੱਟੀਆਂ ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ, ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫਲਾਂ ਪਰੇ ਪਏ ਹਨ।" "ਇਹ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਪਹਾੜ, ਜੜ੍ਹਾਂ, ਫਲਾਂ ਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਉੱਤਰੀ ਕੁਰੂ ਦੇ ਕਮਲ-ਝੀਲਾਂ, ਜੋ ਦੇਵਾਂ ਦੀ ਆਬਾਦੀ ਹਨ, ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੀਆ ਹੈ।" "ਸੁੰਦਰ ਸੀਤੇ, ਮੈਂ ਇਹ ਸਮਾਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ, ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ, ਉੱਚ ਸੰਯਮ ਵਿਚ, ਧਰਮ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਬਿਤਾਵਾਂਗਾ।" ਇਥੇ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਚੌਣਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਅੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਰਾਮ, ਕੋਸਲਾ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰੇ, ਤੇ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਸੁੰਦਰ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਵਿਖਾਈ, ਜਿਸਦਾ ਪਾਣੀ ਪਵਿੱਤਰ ਸੀ। ਰਾਮ, ਕਮਲ-ਨੈਨੀ, ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ, ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਚੰਦ ਵਰਗਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ: "ਵੇਖੋ, ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੇਤ ਦੇ ਟਾਪੂਆਂ ਨਾਲ ਸੁੰਦਰ, ਹੰਸਾਂ ਤੇ ਕੂਜਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਤੇ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ।" "ਇਹ ਨਦੀ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਤੇ ਰਾਜ-ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਕਮਲ-ਝੀਲ ਵਰਗੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ।" "ਹੁਣ, ਜਿੱਥੇ ਜੰਗਲੀ ਹਿਰਣਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਪਾਣੀ 'ਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਪਾਣੀ ਮੈਲਿਆ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।" "ਸੰਤ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜਟਾਵਾਂ ਹਨ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਖਾਲ ਤੇ ਛਾਲਾ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਛਾਲਾ ਦੇ ਕਪੜੇ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ, ਠੀਕ ਸਮੇਂ ਤੇ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ 'ਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।" ਇਥੇ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਪਚਾਣਵੇਂ ਸਰਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।