ਇਹ ਸਥਾਨ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁਹਾਵਣਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਤਪੱਸਵੀਆਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਵਰਗ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਰਸਤਾ। ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਈ ਹਿਰਣ ਆਪਣੇ ਜੋੜਿਆਂ ਸਮੇਤ ਦਿਸ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤਤਾ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਭਰਤ ਨੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸਰਵਣੀ ਸੈਨਾ ਅੱਗੇ ਵਧੇ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਕਰੇ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਦੋ ਸ਼ੇਰ ਵਰਗੇ ਵੀਰ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਲੱਭ ਸਕਣ। ਭਰਤ ਦੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੈਣਿਕ ਹਥਿਆਰ ਫੜ ਕੇ ਉਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਥੇ ਉੱਠਦੀ ਧੂੰਆਂ ਦੀ ਲਕੀਰ ਵੇਖੀ। ਉਹ ਧੂੰਆਂ ਵੇਖ ਕੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, "ਜਿੱਥੇ ਲੋਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਉਥੇ ਅੱਗ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ; ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਵੀਰ ਇੱਥੇ ਹਨ।" ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਜੇਕਰ ਉਹ ਦੋ ਸ਼ੇਰ ਵਰਗੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਮਨ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਰਾਮ ਵਰਗੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਤਪੱਸਵੀ ਹੋਣਗੇ।" ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਜੋ ਸਭ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਆਈ, ਭਰਤ—ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ—ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਰਹੋ, ਕੋਈ ਵੀ ਅੱਗੇ ਨਾ ਵਧੇ। ਮੈਂ ਕੇਵਲ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਅਤੇ ਪੂਜਨੀਕ ਆਚਾਰਿਆ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਜਾਵਾਂਗਾ।" ਭਰਤ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਾਰੇ ਸੈਨਿਕ ਹਰ ਪਾਸੇ ਖੜੇ ਰਹੇ, ਜਦ ਭਰਤ ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰ ਉੱਥੇ ਧੂੰਏਂ ਵੱਲ ਟਿਕਾਈ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਫੌਜ, ਜੋ ਭਰਤ ਵੱਲੋਂ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਤੇ ਖੜੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ, ਅਤੇ ਜੋ ਧੂੰਏਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵੇਖ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਹ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਰਾਮ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਹੋਣ ਦੀ ਆਸ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। (ਇੱਥੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਤਿਰਾਨਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਅੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।) ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਰਾਮ, ਜੋ ਕਾਫੀ ਸਮਾਂ ਉਸ ਪਹਾੜ ਤੇ ਰਹਿ ਚੁੱਕੇ ਸਨ—ਜੋ ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਸੀ—ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਸੀਆ ਲਈ ਤਰਸਦੇ ਹੋਏ ਉਥੇ ਵੱਸਦੇ ਰਹੇ। ਫਿਰ ਦਸ਼ਰਥ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਅਦਭੁਤ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਪਹਾੜ ਦਿਖਾਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸ਼ਚੀ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਹੇ ਸੁਖਮਈਏ, ਨਾਂ ਰਾਜ ਗੁੰਮ ਹੋਣ ਦਾ ਦੁੱਖ, ਨਾਂ ਦੋਸਤਾਂ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜਾ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਦ ਮੈਂ ਇਹ ਸੁਹਾਵਣਾ ਪਹਾੜ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ। ਵੇਖੋ, ਹੇ ਸੁਖਮਈਏ, ਇਹ ਪਹਾੜ ਕਿੰਨੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਚੋਟੀ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਛੂਹ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਖਣਿਜਾਂ ਨਾਲ ਰੰਗੀਨ ਹਨ। ਕੁਝ ਚੋਟੀਆਂ ਚਾਂਦੀ ਵਰਗੀਆਂ, ਕੁਝ ਤਾਜ਼ਾ ਲਹੂ ਵਰਗੀਆਂ, ਕੁਝ ਪੀਲੀਆਂ ਜਾਂ ਲਾਲ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਕੀਮਤੀ ਪਥਰਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਰੌਸ਼ਨ ਹਨ। ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਫੁੱਲਾਂ, ਧੁੱਪ ਜਾਂ ਕੇਤਕਾ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਰਗੇ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਅੱਗ ਦੀ ਲੂ ਦੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਖਣਿਜ ਭਰਪੂਰੀ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਪਹਾੜ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹਿਰਣਾਂ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ, ਸ਼ੇਰਾਂ, ਰੀਛਾਂ ਅਤੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਥੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਆਮ, ਜੰਬੂ, ਅਸਨ, ਲੋਧਰ, ਪ੍ਰਿਯਾਲ, ਕਠਲ, ਧਵਾ, ਅੰਕੋਲਾ, ਭਵ੍ਯਤਿਨੀਸ਼ਾ, ਬਿਲਵ, ਟਿੰਡੂਕ ਅਤੇ ਬਾਂਸ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਾਸਮਰੀ, ਅਰਿਸ਼ਟ, ਵਰੁਣ, ਮਧੂਕ, ਤਿਲਕ, ਬਦਰੀ, ਆਂਵਲਾ, ਨੀਪ, ਵੇਤ੍ਰ, ਧਨਵਨ ਅਤੇ ਬੀਜਕ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਵੀ ਹਨ। ਐਸੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨਾਲ, ਜੋ ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਫਲ ਲੈ ਕੇ ਖੜੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੁਹਾਵਣੀ ਛਾਂ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਇਹ ਪਹਾੜ ਸੋਹਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਖਿੜ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਸੁਹਾਵਣੀਆਂ ਢਲਾਣਾਂ ਉੱਤੇ, ਵੇਖੋ ਇਹ ਅਜੀਬ ਤੇ ਅਦਭੁਤ ਕਿਨਨਰ ਜੋੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖਿੜਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਸੁਖਮਈਏ। ਵੇਖੋ, ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਉੱਤੇ ਲਟਕ ਰਹੀਆਂ ਤਲਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਵਸਤ੍ਰ—ਇਹ ਵਿਦਿਆਧਰੀਆਂ ਦੇ ਖੇਡਣ ਵਾਲੇ ਮੈਦਾਨ ਹਨ। ਝਰਨਿਆਂ, ਚਸ਼ਮਿਆਂ ਅਤੇ ਧਾਰਾਂ ਨਾਲ, ਜੋ ਹਰ ਪਾਸੇ ਵਹ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਇਹ ਪਹਾੜ ਐਸਾ ਚਮਕਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਗਜਰਾਜ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਸੁਗੰਧੀ ਛੱਡ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਪਹਾੜ ਦੀ ਹਵਾ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਸੂੰਘਣ ਵਾਲੇ ਮਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਤੋੜੀ ਖੁਸ਼ੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ? ਜੇ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਕਈ ਪਤਝੜ ਤੇਰੇ ਨਾਲ, ਹੇ ਨਿਦੋਸ਼ਏ, ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਵਸਾਂ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਖਾ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਸੁਹਾਵਣੇ ਪਹਾੜ 'ਤੇ, ਜੋ ਫੁੱਲਾਂ-ਫਲਾਂ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚੋਟੀਆਂ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਖੁਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਸੋਹਣੀਏ। ਇਸ ਜੰਗਲ-ਵਾਸ ਨਾਲ, ਮੈਨੂੰ ਦੋ ਫਲ ਮਿਲੇ ਹਨ: ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਹੁਕਮ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ। ਹੇ ਵੈਦੇਹੀ, ਕੀ ਤੂੰ ਵੀ ਇੱਥੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ 'ਤੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਨ, ਬੋਲ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਆਨੰਦ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈਂ? ਪੁਰਾਣੇ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਇਸੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਅਮਰਤਾ ਦੱਸਿਆ ਹੈ: ਮੇਰੇ ਪੂਰਵਜ ਆਤਮਿਕ ਉੱਦੇਸ਼ ਲਈ ਜੰਗਲ-ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਚੌੜੀਆਂ ਚਟਾਨਾਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਰੰਗਾਂ—ਨੀਲੇ, ਪੀਲੇ, ਚਿੱਟੇ, ਲਾਲ—ਨਾਲ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਰਾਤ ਨੂੰ, ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਜੜੀਆਂ ਆਪਣੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿਚ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਨ ਦੀਆਂ ਲੌਆਂ। ਇਸ ਪਹਾੜ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨ ਵਰਗੇ, ਕੁਝ ਬਾਗਾਂ ਵਰਗੇ, ਤੇ ਕੁਝ, ਹੇ ਸੋਹਣੀਏ, ਇੱਕ ਪੱਥਰ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹੋਏ ਜਾਪਦੇ ਹਨ। ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਉੱਭਰ ਆਇਆ ਹੋਵੇ; ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਦੀ ਚੋਟੀ ਹਰ ਪਾਸੇ, ਹਰ ਦਿਸਾ ਵਿੱਚ, ਮੰਗਲਮਈ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਵੇਖ, ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਦੇ ਬਿਸਤਰ ਕੁਸ਼ਠ, ਪੁੰਨਾਗ, ਅਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਭੂਰਜ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਵੇਖ, ਹੇ ਸੁੰਦਰਏ, ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ, ਜੋ ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਵਲੋਂ ਕੁਚਲ ਕੇ ਸੁੱਟੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫਲਾਂ ਜਮੀਨ ਉੱਤੇ ਵਿਖਰੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਚਿਤ੍ਰਕੂਟ ਪਹਾੜ, ਜੜਾਂ, ਫਲਾਂ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਉੱਤਰੀ ਕੁਰੂ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵਾਸ-ਥਾਨਾਂ ਦੇ ਕਮਲ-ਭਰੇ ਸਰੋਵਰਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧੀਆ ਹੈ। ਹੇ ਸੋਹਣੀਏ, ਮੈਂ ਇਹ ਸਮਾਂ ਤੇਰੇ, ਸੀਤਾ, ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਬਿਤਾਵਾਂਗਾ, ਉੱਚੇ ਸੰਯਮ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ, ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ। (ਇੱਥੇ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਚੌਰਾਨਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਅੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।) ਫਿਰ, ਜਦ ਰਾਮ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰੇ, ਤਾਂ ਕੋਸਲ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਮੈਥਲੀ ਨੂੰ ਸੋਹਣੀ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਦਿਖਾਈ, ਜਿਸ ਦਾ ਪਾਣੀ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸੁੱਚਾ ਸੀ।