ਭਾਰਤ ਨੇ ਜਦੋਂ ਚਿੱਤ੍ਰਕੂਟ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪੈਰ ਰੱਖਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਹ ਡਰਾਉਣਾ ਤੇ ਸੁੰਨ ਜੰਗਲ ਹੁਣ ਆਯੋਧਿਆ ਵਾਂਗ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਲੱਗਣ ਲੱਗਾ। ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਖੁਰਾਂ ਨਾਲ ਉੱਡੀ ਧੂੜ ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਢੱਕ ਰਹੀ ਸੀ, ਤੇ ਹਵਾ ਉਸਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਦੀ ਹੋਵੇ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, “ਵੇਖ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਥਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਕਾਬਲ ਚਾਲਕਾਂ ਵਲੋਂ ਹੰਕਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਕਿੰਨੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦੌੜ ਰਹੇ ਹਨ।” ਜੰਗਲ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਡਰੇ ਹੋਏ ਮੋਰ, ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਠਿਕਾਣਾ ਲੱਭਦੇ ਹੋਏ ਦਿਸ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਹ ਥਾਂ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਨੋਹਰ ਤੇ ਆਸਕਤੀਕ ਲੱਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਤਪੋਭੂਮੀ ਹੋਵੇ, ਜਿਹੜੀ ਸਵਰਗ ਦਾ ਰਾਹ ਹੋਵੇ। ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਈ ਹਰਣ ਆਪਣੇ ਜੋੜਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ, ਸੋਹਣੇ ਦਿਸ ਰਹੇ ਸਨ। ਭਾਰਤ ਨੇ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸਾਰੇ ਬਹਾਦਰ ਸੈਨਿਕ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਕਰਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਦੋ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਭਰਾ, ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਮਿਲ ਜਾਣ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣਕੇ ਸਾਰੇ ਯੋਧੇ ਹਥਿਆਰ ਫੜਕੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋਏ। ਉਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧੂੰਆਂ ਉਠਦਾ ਦੇਖਿਆ। ਧੂੰਆਂ ਵੇਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਜਿਥੇ ਲੋਕ ਨਹੀਂ ਹੋਂਦੇ, ਉਥੇ ਅੱਗ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ—ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਇਥੇ ਹਨ।” ਫਿਰ ਵੀ, ਜੇਕਰ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਇਥੇ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਜਿਹੜੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਹੋਣਗੇ। ਸਭ ਦੀ ਸਲਾਹ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਭਾਰਤ ਨੇ ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, “ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਇਥੇ ਹੀ ਰੁੱਕੋ, ਅੱਗੇ ਕੋਈ ਨਾ ਜਾਵੇ। ਮੈਂ ਸਿਰਫ਼ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਦਰਨੀਯ ਗੁਰੁ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਾਂਗਾ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਦੇਸ਼ ਮਿਲਣ 'ਤੇ, ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸਿਆਂ ਖੜੀ ਰਹੀ, ਤੇ ਭਾਰਤ ਆਪਣੀ ਨਿਗਾਹ ਉਥੇ ਟਿਕਾਈ ਰੱਖੀ ਜਿਥੇ ਧੂੰਆਂ ਚੜ੍ਹ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਫੌਜ, ਜੋ ਭਾਰਤ ਵਲੋਂ ਠਹਿਰਾਈ ਗਈ ਸੀ, ਧੂੰਆਂ ਵੇਖ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਰਾਮ ਦੀ ਭੇਟ ਹੋਣ ਦੀ ਆਸ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਆਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦੇ ਤਿਰਾਨਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਰਾਮ ਚਿੱਤ੍ਰਕੂਟ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ, ਜੋ ਜੰਗਲਾਂ ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਸੀ, ਵੱਡੀ ਦੇਰ ਤੱਕ ਰਹੇ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਲੀਨ ਰਹੇ। ਫਿਰ ਰਾਮ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਅਦਭੁਤ ਚਿੱਤ੍ਰਕੂਟ ਦਿਖਾਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸ਼ਚੀ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦਿਖਾਂਦਾ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਸੁਭਾਵਕ ਮਧੁਰ, ਰਾਜ ਗੁੰਮ ਜਾਣ ਜਾਂ ਮਿੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜਾ ਵੀ ਮੇਰੇ ਮਨ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਜਦ ਮੈਂ ਇਹ ਸੋਹਣਾ ਪਹਾੜ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ। ਵੇਖ, ਇਹ ਪਹਾੜ ਕਿੰਨਾ ਸੁੰਦਰ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਛੂਹਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਖਣਿਜਾਂ ਨਾਲ ਰੰਗੀਨ ਹਨ। ਕੁਝ ਚੋਟੀਆਂ ਚਾਂਦੀ ਵਰਗੀਆਂ, ਕੁਝ ਤਾਜ਼ਾ ਲਹੂ ਦੀਆਂ, ਕੁਝ ਪੀਲੀਆਂ ਜਾਂ ਲਾਲ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਕੀਮਤੀ ਰਤਨਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਥਾਵਾਂ ਫੁੱਲਾਂ, ਧੁੱਪ ਜਾਂ ਕੇਤਕਾ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਕੁਝ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ—ਇਹ ਸਾਰਾ ਪਰਬਤ ਖਣਿਜਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।” “ਇਸ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹਰਣ, ਜਾਨਵਰ, ਬਾਘ, ਰੀਛ ਤੇ ਦਰੱਖਤ ਹਨ, ਤੇ ਇਥੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਜੀਵ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਇਥੇ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪਹਾੜ ਆਮ, ਜੰਬੂ, ਅਸਣ, ਲੋਧਰ, ਪ੍ਰਿਯਾਲ, ਕਠਲ, ਧਵਾ, ਅੰਕੋਲਾ, ਭਵ੍ਯਤਿਨੀਸ਼ਾ, ਬਿਲਵਾ, ਟਿੰਡੂਕ ਅਤੇ ਬਾਂਸ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਥੇ ਕਾਸਮਰਿਆ, ਅਰਿਸ਼ਟ, ਵਰੁਣ, ਮਧੂਕ, ਤਿਲਕ, ਬਦਰੀ, ਆਂਵਲਾ, ਨੀਪਾ, ਵੇਤਰਾ, ਧਨਵਨਾ ਤੇ ਬੀਜਕ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਵੀ ਹਨ।” “ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਲੱਦਿਆਂ, ਠੰਢੀ ਛਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਇਹ ਪਹਾੜ ਸੋਹਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਸੁਹਣੀਆਂ ਢਲਾਨਾਂ ਉੱਤੇ, ਵੇਖੋ ਏ ਮਧੁਰ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਦਭੁਤ ਤੇ ਆਦਰਜੋਗ ਕਿਨਨਰਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਜੋੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਵੇਖੋ, ਟਹਿਣੀਆਂ ਉੱਤੇ ਲਟਕਦੇ ਤਲਵਾਰਾਂ ਤੇ ਸੋਹਣੇ ਵਸਤ੍ਰ—ਇਹ ਵਿਦਿਆਧਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਖੇਡਣ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਹਨ।” “ਇਸ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਜਗ੍ਹਾ-ਜਗ੍ਹਾ ਝਰਨੇ, ਚਸ਼ਮੇ ਤੇ ਨਦੀਆਂ ਵਹ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਪਹਾੜ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋ ਸੁਗੰਧੀ ਵਾਲਾ ਰਸ ਵਗ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਪਹਾੜੀ ਹਵਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ—ਕੌਣ ਖੁਸ਼ ਨਾ ਹੋਵੇ?” “ਜੇ ਮੈਂ ਇਥੇ ਕਈ ਸਾਲ ਤੱਕ ਤੇਰੇ ਨਾਲ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਾਂ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਮੈਨੂੰ ਖਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਸੋਹਣਾ ਪਹਾੜ, ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ, ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਚੋਟੀਆਂ ਨਾਲ, ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।” “ਇਸ ਜੰਗਲ-ਵਾਸ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਦੋ ਫਲ ਮਿਲੇ ਹਨ: ਇੱਕ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ; ਦੂਜਾ, ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ। ਹੇ ਵੈਦੇਹੀ, ਕੀ ਤੂੰ ਵੀ ਇਥੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਚਿੱਤ੍ਰਕੂਟ ਉੱਤੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਨ, ਬੋਲ ਤੇ ਕਰਮ 'ਚ ਨਿਯਮਤ ਰਹਿ ਕੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈਂ?” “ਪੁਰਖਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹੀ ਅਮਰਤਾ ਹੈ: ਮੇਰੇ ਪੂਰਵਜ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਤਮਿਕ ਲਾਭ ਲਈ ਜੰਗਲ-ਵਾਸ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਚੌੜੀਆਂ ਚਟਾਨਾਂ ਹਰ ਪਾਸੇ, ਕਈ ਰੰਗਾਂ—ਨੀਲਾ, ਪੀਲਾ, ਚਿੱਟਾ, ਲਾਲ—ਨਾਲ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਰਾਤ ਨੂੰ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਆਪਣੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ।” “ਇਸ ਪਹਾੜ ਦੇ ਕੁਝ ਹਿੱਸੇ ਘਰਾਂ ਵਰਗੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਬਾਗਾਂ ਵਾਂਗ, ਤੇ ਕੁਝ, ਹੇ ਸੋਹਣੀ, ਇੱਕ ਹੀ ਪਥਰ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹੋਏ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਚਿੱਤ੍ਰਕੂਟ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ; ਚਿੱਤ੍ਰਕੂਟ ਦੀ ਚੋਟੀ ਹਰ ਪਾਸੇ ਦਿਸ ਰਹੀ ਹੈ, ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਮੰਗਲਮਈ।” “ਵੇਖੋ, ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਦੇ ਪਲੰਗ ਕੁਸ਼ਟਾ, ਪੁੰਨਾਗਾ, ਅਸ਼ੋਕ ਤੇ ਭੂਰਜ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਵੇਖੋ, ਹੇ ਸੋਹਣੀ, ਪ੍ਰੇਮੀਆਂ ਵਲੋਂ ਕੁਚਲੇ ਤੇ ਸੁੱਟੇ ਹੋਏ ਕਮਲ ਦੇ ਗਜਰੇ, ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫਲ ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਪਏ ਹੋਏ ਹਨ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚਿੱਤ੍ਰਕੂਟ ਦੇ ਮਨੋਹਰ ਪਹਾੜ ਤੇ ਰਾਮ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਸੋਭਾ ਤੇ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਜੀਵਨ ਵਿਖਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿ ਦੀ ਰਮਣੀਯਤਾ ਤੇ ਆਤਮਿਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਵੱਸ ਰਹੀ ਸੀ।